Opinie

    • Marc Chavannes

Uw ziel & zalig als reclamezuil

Illustratie Ruben L. Oppenheimer

Als u de laatste weken nog online bent geweest, is het u misschien opgevallen dat websites van omroepen, kranten en overheidsdiensten u toestemming vragen om cookies te plaatsen. Zij hopen dat u op ‘akkoord’ klikt. Bij de publieke omroep krijgt u gesloten luiken als u dat niet doet. Voor weigeraars is er een Oost-Duitse site beschikbaar met wat kale nieuwsberichten; naar Uitzending Gemist kunt u fluiten.

Achter dit schijnbaar formalistische – ‘we moeten het nu eenmaal vragen’ – gedoe gaat een gevecht schuil om uw ziel en zaligheid. Voorlopig staat u op verlies. U bent handelswaar, u wordt bij al uw internetacties, groot en klein, onschuldig en ondeugend, geschaduwd door een legertje bedrijven dat een nauwkeurig profiel van u samenstelt. Op grond daarvan kunnen adverteerders u gericht verleiden.

Misschien zegt u: ik ben van plan in de meivakantie naar Marokko te gaan, dus reisaanbiedingen naar die contreien kan ik wel gebruiken. Prima natuurlijk als vraag en aanbod zo netjes bij elkaar worden gebracht. Op verschillende niveaus zijn er niettemin serieuze kanttekeningen te zetten bij deze gemakkelijke routine.

Het is nuttig dat de nieuwe cookieregels exploitanten van websites dwingen u een deel van hun zakenmodel te onthullen. Een commerciële nieuwssite als nu.nl doet dat minder elegant. Daar wordt alleen meegedeeld dat de site cookies gebruikt. Door die regel te sluiten, wordt u geacht toestemming te geven. Op een andere bladzijde staat minimalistisch aangeduid waar het eigenlijk over gaat.

De meeste uitlegpagina’s, ook bij deze en andere kranten, hebben het servicekarakter hoog in hun vaandel. Sommige cookies zijn ook heel handig voor het vastleggen van wachtwoorden en aankopen in onlinewinkelwagentjes. Ik zeg ‘cookies’, maar het gaat technisch gezien om allerlei soorten bestandjes die op uw eigen computer worden gezet om exploitanten in staat te stellen uw voorkeuren op hun site vast te leggen, maar vooral te blijven volgen waar u verder op internet rondzwerft.

Wie de moeite neemt door te lezen bij bona fide uitgevers ontdekt dat ‘toestemming voor cookies’ kan betekenen dat u tientallen andere bedrijven machtigt uw ziel en zaligheid dagelijks te volgen en te notuleren. Naarmate wij meer individuele apparaatjes hebben om online te zoeken en te spelen, worden die zogenaamd anonieme profielen steeds meer tot op individueel niveau vastgelegd.

Als ik vijftien webpagina’s heb openstaan in mijn browser en alle cookies, trackers en andere spionagebestandjes eraf gooi, en instel dat ik allen cookies accepteer van sites die ik bezoek, dan heb ik er binnen een minuut weer tientallen terug, veelal afkomstig van bedrijven waar ik nooit online langs ben gegaan. Defensieve browserinstellingen worden moeiteloos omzeild door Google, Facebook, Chartbeat en andere handelaren in uw voorkeuren.

Website-exploitanten in Nederland moeten sinds midden vorig jaar toestemming vragen voor het plaatsen van cookies, behalve voor strikt noodzakelijke . Sinds begin dit jaar geldt een nog iets scherper regime. Dat heeft gezorgd voor de nodige drukte bij onlinebedrijven. Zij willen graag blijven volgen wat u uitspookt. Hun bedrijfsbelang, ook dat van noodlijdende media, kan zo’n wet even niet gebruiken.

Hoe ver deze legers zijn opgerukt in uw privéleven (ja, ik weet dat u niets te verbergen heeft!) blijkt uit een artikel van de Tilburgse jurist Arnold Roosendaal. Hij legt de laatste hand aan een proefschrift dat in maart in een populaire editie uitkomt als De Informatiefuik. Roosendaal beschrijft dat de vrolijk en onschuldig ogende Like-knop van Facebook, ook op allerlei andere websites, in werkelijkheid een permanente pijplijn opent tussen uw smartphone of computer en Facebook. Mag dat? Hoort dat?

Ook als u niet op Facebook zit, turft het bedrijf wat u doet. Google blijft niet ver achter. Dat beïnvloedt meer dan de advertenties op uw scherm. Misschien was die nooit uitgelegde weigering van een verzekering of een persoonlijke lening mede het gevolg van deze stelselmatige zieleroof. Hoe ondenkbaar is het dat zulke gepersonaliseerde profielen een rol spelen bij sollicitatieprocedures of personeelsbeleid?

Nederland heeft de Europese richtlijn in striktere wetgeving omgezet dan nodig, klaagt het veld. De minister en toezichthouder OPTA denken nog na over een soepeler uitleg van de wet – ooit geschreven op aandrang van de Kamerleden Van Dam (PvdA) en Van Bemmel (PVV). Een geval van goede bedoelingen die leiden tot vormen van antiwettelijk gedrag.

Een ongelukkige voortrekker in dit verhaal is de publieke omroep, die zich verplicht ziet online luister- en kijkcijfers te verzamelen, maar ook de echt commerciële spionage afdwingt om – na alle rechtstreekse bezuinigingen – niet ook nog de STER-miljoenen te zien verdampen. Een publieke dienst bij uitstek die zich geen publiek voorbeeldgedrag durft te veroorloven.

Zijn we zo commercieel geworden? Misschien moet de publieke omroep de bittere pil van de bezuinigingen maar helemaal doorslikken en echt gaan doen wat de commerciëlen laten liggen. Het zou me niet verbazen als publieke topproducties enorm succesvol worden.

Eén oplossing voor de bewuste burger is voortaan maar te gaan tuinieren. Maar u wilt online die reis boeken, die krant lezen, dat recept opzoeken. Dat is ook vooruitgang. Beter is dus dat we met hulp van Europese en Nederlandse regelgevers blijven verlangen dat bedrijven en andere instellingen normaal fatsoen niet voor winstbejag opzij kunnen zetten.

U kunt de auteur e-mailen via opklaringen@nrc.nl

    • Marc Chavannes