Minder loon voor 50-plusser? Even wennen Gedoe rond Capgemini is slechts een symptoom

Capgemimi is maar een voorbeeld. De wonderjongens van toen worden ingehaald door gretige jongeren – zónder leaseauto. Dat is niet schandalig, weet Johan Schaberg.

Illustratie Leonie Bos

IT-dienstverlener Capgemini heeft een flinke discussie over demotie los gemaakt. En de rust is nog niet weergekeerd. Oudere werknemers, die in de topjaren van de bedrijfsautomatisering zijn binnengekomen, moeten van het bedrijf een salariskorting van 10 procent accepteren.

Die werknemers waren ooit de wonderjongens en -meisjes die in hun lease-Audi’s iedereen rechts inhaalden. Nu lopen ze tegen de vijftig, hun kunstjes zijn niet zo bijzonder meer, maar ze zitten wel op de transportband van het Nederlandse salarisautomatisme, dat beloont op basis van dienstjaren. Ze worden voor de werkgever duurder, maar ze brengen minder op.

De retorica van het publieke debat brengt met zich dat alle argumenten en stijlfiguren, eigenlijk en oneigenlijk, in de strijd worden geworpen.

Capgemini zou al jaren op slinkse wijze salariskostenreducties hebben doorgevoerd. Het is een schande dat achterblijvende verkoop wordt afgewenteld op medewerkers die rekenen op een vast inkomen. Vijftigers zijn broze wezens die nergens anders heen kunnen en beschermd moeten worden. Aan de andere kant klinkt het argument dat een overschot aan dure ouderen de kansen van veelbelovende, goedkopere jongeren blokkeert. En ten slotte hangt het dreigement boven de discussie dat het hele bedrijf op termijn zal sluiten als het door te hoge kosten niet mee kan in de internationale prijsconcurrentie.

Chantage!, roepen medewerkers en vakorganisaties, geheel conform het ‘draaiboek opgeklopt arbeidsconflict’. Zware overdrijving hoort erbij, want van chantage is geen sprake. Chantage is wanneer iemand dreigt belastende informatie over jou publiek te gaan maken, tenzij je betaalt. Chantage is druk plus schande. Hier hebben we het over druk sec, van schande is geen sprake. Het is de druk die de onderneming ondervindt van internationale handels- en dienstenstromen en de bijbehorende concurrentie, vaak uit streken waar we niet aan gewend waren. Slimme en gretige jongelui in Bangalore kunnen tegenwoordig hetzelfde waar vroeger een Nederlandse IT’er voor nodig was. En ze doen het voor een fractie van het geld en zonder lease-Audi.

Druk is een natuurkundig verschijnsel. Hij verplaatst zich altijd door een systeem totdat hij overal even groot is. Als hij optreedt aan de inkomstenkant van een onderneming verplaatst hij zich vanzelf naar de kostenkant – daar waar onder andere de salarissen zitten.

Globalisering stelt lang niet zo veel voor als iedereen denkt, beweert professor Pankaj Ghemawat, die daar zijn vak van heeft gemaakt en laatst voor een paar voordrachten in Nederland was. Het overgrote deel van de internationale handel gebeurt tussen buurlanden. Minder dan 2 procent van de Facebookvriendschappen gaat over een landsgrens heen. Maar dit soort cijfers zijn momentopnames, zij geven niet de snelheid van de verandering weer. Het is als met een fietsband, die kun je ook een hele tijd oppompen zonder dat er veel aan de spanning verandert. Het zijn de laatste slagen die de druk opleveren.

Het aandeel IT-werk dat door Indiërs wordt uitgevoerd, is niet zo bijzonder groot. Maar zij zijn wel de laagst biedende partij, en die bepaalt het algemene prijsniveau. Dat is met internationale dienstverlening niet anders dan met de sinaasappels op de straatmarkt. De goedkoopste aanbieder verkoopt misschien niet het meeste; hij legt wel een referentieprijs voor de hele markt neer. Waarbij het in het geval van uitbestede automatisering natuurlijk helemaal niet gaat om de specifieke IT-Indiër; hij staat model voor alle grensoverschrijdende dienstverlening die er tot voor kort niet was.

Er is dus druk, die neemt toe en verspreidt zich door het hele systeem. Het gedoe rond Capgemini is niet meer dan een symptoom. Het hele systeem moet een nieuw evenwicht vinden, ook al zal dat later ook weer tijdelijk en voorbijgaand blijken.

Daarom is het ook maar matig interessant hoe het verder gaat met de concrete plannen van de afzonderlijke onderneming Capgemini. Waar we getuige van zijn, is het economische systeem van de polder dat door druk uit evenwicht is geraakt en op zoek is naar een nieuwe balans. Capgemini probeert wat, en doet het met veel tamtam; andere bedrijven doen het stilletjes. Op die manier is jaren geleden bij ontslagrondes geleidelijk aan het principe van ‘ouderen ontzien, jongeren eruit’ verlaten, omdat een krimpend bedrijf met alleen maar ouderen geen toekomst heeft. We zien die ontwikkeling nu een stap verder gaan, met ouderen die terug moeten, terwijl jongeren gekoesterd worden, nee zelfs om het mogelijk te maken die jongeren te houden.

Daar is niets schandelijks of onnatuurlijks aan, het is alleen erg wennen. En schrikken, als je een groot deel van je loopbaan hebt gedacht dat je over heel bijzondere vaardigheden beschikte die je onkwetsbaar maakten voor de risico’s waar andere stervelingen aan bloot stonden. Waarbij niemand verplicht is willoos te capituleren voor de druk van internationale ontwikkelingen of ultimatums van een werkgever. Ook tegendruk geven is een legitieme strategie, al dan niet in samenspel met lotgenoten, vakbonden of de emotiepers.

Hoe een nieuw evenwicht er precies uit zal zien, kan niemand voorspellen. Economie en samenleving vormen een complex en dynamisch systeem, waar een toevallig klein duwtje een grote invloed kan hebben en een bulldozerbreed maatschappelijk plan soms nul effect heeft. Maar dat er niets zal veranderen, is een illusie.

Johan Schaberg is ondernemer, adviseur en medewerker van NRC Handelsblad.