Kat en muis in de vinexwijk

In de Utrechtse wijk Terwijde zorgt een jongerengroep voor overlast. Een homostel en een Marokkaans gezin werden er weggepest. Op pad met wijkagent Angelique Blok. „Als je op deze jongens afstapt, moet je er stáán.”

Rustig stuurt Angelique Blok haar dienstauto door het Waterwinpark, achter de noodlocatie van Albert Heijn. Zowel geologisch als psychologisch het centrum van de wijk. Toen ze er net voorbijkwam, zag ze een groepje jongeren hangen. Ze rijdt er op af. Een stuk of zeven Nederlands-Marokkaanse jongens, tussen de vijftien en twintig jaar. „Hoi”, zegt Blok vriendelijk. Zwijgend passeert de groep. Petjes en capuchons over de ogen getrokken. Boze, wantrouwende blikken. Een van de jongens: „Hé, waar ben je mee bezig. Je mag hier niet eens rijden. Tsss.”

Blok, 28 jaar, moeder, sprekende, lichte ogen, werkt iets langer dan een jaar in Terwijde, samen met twee andere wijkagenten. In die tijd, tussen januari 2012 en januari 2013, spreken we diverse keren over haar werk en de aanpak van jongerenoverlast in de buurt.

Over het verleden van Terwijde, een typische vinexwijk, had ze in de krant gelezen. Het homostel wiens auto werd beklad, dat stenen door de ruiten kreeg en met de dood werd bedreigd. Een Marokkaanse familie die zo hevig werd getreiterd dat ze, net als de twee mannen, verhuisde. Een aantal jongeren werd voor deze incidenten aangehouden en veroordeeld. Zij waren lid van ‘de Componistengroep’, genoemd naar de straatnamen in de wijk. De politie wil het geen jeugdbende noemen. Voor die kwalificatie zijn ze volgens de politie niet crimineel genoeg.

Er is een speciale index, in opdracht van de politie opgesteld door criminoloog Balthazar Beke. ‘Hinderlijk’ betekent luidruchtig en storend aanwezig in de buurt. Jongeren in een hinderlijke groep maken zich ook schuldig aan vernielingen in de buurt. ‘Overlastgevend’ is een groep waarin lichte vormen van criminaliteit voorkomen en die provocerend en agressief aanwezig is in de wijk. Zij plegen bijvoorbeeld inbraken voor de kick. Ook intimideren ze buurtbewoners en delen ze wel eens een tik uit. In een criminele jeugdgroep of bende zijn veel leden ver op het criminele pad geraakt. Ze plegen georganiseerde overvallen en inbraken met het doel er geld aan te verdienen. Ook wapenbezit en lichamelijk geweld komt veel voor.

In Nederland zijn 1.760 hinderlijke jeugdgroepen, 327 die overlast geven en en 92 criminele. De wijkagenten bepalen zelf hoe ‘zwaar’ de groepen in hun wijk zijn. De Componistengroep is gekwalificeerd als een ‘hinderlijk’. Vrienden van elkaar, Nederlands-Marokkaanse jongens van een jaar of twintig. Allemaal in aanraking geweest met de politie. Daarbij gaat het om lichtere alternatieve straffen tot gevangenisstraffen van een aantal maanden.

Langzaam rijdt Blok door de kleine straatjes in de wijk. Die bestaat uit twee delen: Oost, waar het bijzonder goed gaat, en West, waar aanzienlijk meer criminaliteit is. De wijk is volgens Blok niet slim opgebouwd. In West staan duurdere koop- en goedkopere huurhuizen naast elkaar. Toen het zo’n tien jaar geleden werd opgeleverd, kwamen veel gezinnen uit verouderde flats in Utrechtse probleemwijken als Kanaleneiland er wonen. Naast starters en yuppen die de koophuizen betrokken. Dat mixen, zegt Blok, is een leuk idee, maar het werkt niet. Er is weinig sociale cohesie in West. Hier zal de buurman geen sleutel krijgen om de plantjes water te geven. In Oost staan alleen koophuizen, en dat werkt beter. Blok: „Blijkbaar willen mensen alleen omgaan met hun eigen groep. Pijnlijk om te zien.”

In West wijst Blok een aantal huizen aan. Ze kent haar wijk, ze kent de problemen achter veel voordeuren. Waar het dan over gaat? „Heel verschillend.” In haar hoofd gaat ze de ‘probleemhuizen’ van West langs. „Een woning waar eerst verslaafde Grieken woonden, toen prostituees en daarna weer een grote overlastgever. Lawaai, rommel. Gelukkig wonen er nu nette mensen.” Over een speeltuintje in de wijk: „We krijgen regelmatig meldingen dat er wordt gedeald, hoewel we dat nog nooit zelf hebben geconstateerd.” Later: „We houden de huizen in de gaten waar de leiders van de Componistengroep wonen. We gaan er regelmatig langs om een praatje te maken met de ouders.”

Het afgelopen jaar was het relatief rustig rond de Componistengroep. Geweld tegen homoseksuelen is er sinds de verhuizing van het gepeste en en bedreigde homopaar niet meer gesignaleerd. Op Oudejaarsdag 2011 kreeg een homostel in de wijk nog wel een brandbom tegen het raam gegooid, maar dat ging om een burenruzie. De Componistengroep is in één jaar uitgedund van 22 leden naar 12. Veel van de ‘afgehaakte’ leden zijn via de politie en jongerenwerk een nieuw leven begonnen en hebben nu een baan of gaan naar school.

De politie heeft dit jaar ontdekt dat er een nieuwe jongerengroep ontstaat. Veel jongere broertjes van de Componisten. De Componisten zijn rond de twintig jaar oud, de jongens in de nieuwe groep zeventien, achttien jaar. Toch valt het volgens de politie wel mee: van de circa driehonderd jongeren tussen de 17 en 21 jaar in Terwijde zijn er iets meer dan twintig betrokken bij de jeugdgroepen. De nieuwe groep is volgens Blok nog niet echt met criminaliteit bezig. Maar ze is wel ‘hinderlijk’: rondhangen, herrie maken, buurtbewoners intimideren.

De bewoners van Terwijde-West zijn bang, zegt Blok. Ze is erop gebrand die angst weg te nemen. Want ook al houden de jongerengroepen zich stil, de angst is hardnekkig. In april 2012 was er een grote brand in Terwijde. Nog voor het buurtonderzoek wist Blok één ding zeker: mensen in de omgeving hebben iets gezien. Dat kan niet anders: het gebeurde pal in het zicht van veel huizen. Tijdens het onderzoek werd ze geconfronteerd met weigerende getuigen. Blok: „Mensen in Terwijde getuigen niet. Ze zijn bang. Dat zeggen ze soms ook: ‘Sorry Angelique, ik ben bang voor represailles, ik zeg niets.’ Kijk maar naar het weggepeste homostel, zeggen ze dan. Ze willen niet de volgende worden.”

Hetzelfde geldt voor de golf van inbraken die de wijk – een klein deel van Terwijde-West – al een jaar teistert. Blok heeft een sterk vermoeden wie er achter de inbraken zit: de Componistengroep. Tijdens briefings op het politiebureau, die elke avond worden gehouden, komen foto’s van verdachten langs. Ze kijken stoer in de lens.

Volgens de wijkagent maken criminelen gebruik van de angst in de wijk. Ze wéten inmiddels dat niemand hen durft aan te geven, zelfs niet anoniem. Blok: „In november was er een inbraak. De buurman wist wie het had gedaan en kende zelfs de dader, maar weigerde dat officieel te melden. ‘Dan krijg ik zijn vriendjes op mijn dak.’ Dat maakt het lastig voor ons. Zonder goede getuigen en bewijzen krijgen wij verdachten niet veroordeeld.”

De kopstukken van de Componistengroep zijn dit jaar aangepakt. De politie zit de belangrijkste jongens in de groep op de huid. Als ze op straat rondhangen, worden ze aangesproken. Ze moeten zich telkens verantwoorden. Een kleine overtreding wordt niet bestraft, maar aan het dossier toegevoegd, zodat de optelsom van alle kleine vergrijpen uiteindelijk een forse straf kan opleveren. ‘Stapelen’, noemen ze dat op het bureau.

Het voordeel is volgens de politie dat een jongen dan na een tijdje harder gestraft kan worden. Hij staat niet direct op straat met een voorwaardelijke straf of boete, maar moet een tijdje de cel in. Daar wordt geprobeerd hem het criminele gedrag uit zijn hoofd te praten. Jeugdzorg probeert de jongen naar school of aan het werk te krijgen, een toekomst te bieden. Dat kan volgens de politie alleen als hij even vastzit.

Blok houdt het contact met leden van de groep ‘warm’. Dat is soms lastig. Ze zijn vaak moeilijk benaderbaar. Zo nu en dan stapt ze op de jongens af. Met beleid. Als de jongens duidelijk laten blijken niet te willen praten, dan rijdt Blok door. „Je moet de sfeer aanvoelen. Als je deze groep binnenstapt, moet je er stáán, anders blazen ze je weg.”

Onderdeel van het beleid is ook dat jongeren door politie en justitie wel eens expres uit de wind worden gehouden. Als het goed gaat met een jongen, krijgt hij de kans zelf op het rechte pad te blijven. In de zomer overtrad een ex-leider van de Componistengroep het door de rechter opgelegde contactverbod. Hij mocht geen contact hebben met de andere leden van de groep. De jongen liep van het station naar huis, toen hij zijn oude vrienden tegenkwam. Ze spraken hun oude maat aan, vroegen waarom hij nooit meer kwam. Agenten zagen de jongens bij elkaar en arresteerden de ex-leider voor het overtreden van zijn contactverbod.

Blok voerde een lang gesprek met hem. Eigenlijk ging het best goed: hij had werk, leek zijn leven aardig op de rails te hebben. Hij vond dat hij zijn oude vrienden nauwelijks kon ontwijken. Ze wonen in dezelfde wijk en zijn jaren met elkaar omgegaan. Blok maakt een afspraak met de jeugdofficier van justitie: we gaan niet over tot vervolging. Blok: „Ik geloof in deze jongen. De officier ook. We hebben hem laten gaan met een waarschuwing.”

Naar buiten toe lijkt de Componistengroep hecht, maar de groep valt volgens Blok uit elkaar. Het opgepakte voormalige kopstuk vertelde Blok dat niemand van zijn vrienden hem is komen opzoeken in de gevangenis. Helemaal niemand, vier maanden lang. „Nu weet ik wie mijn echte vrienden zijn”, had hij gezegd. Blok: „De angst om weer achter tralies te komen is groot. Het contact met hem is goed. Ik heb zelfs zijn telefoonnummer. Dat was een jaar geleden echt ondenkbaar. In de straat merken we ook dat de groep minder hecht is. We drijven ze uit elkaar.”

Terug in de dienstauto. De Herbert Kawanstraat, Terwijde-West. In juni 2012 was hier een groot gevecht tussen twee rivaliserende families. Een man reed daarbij in op een groep agenten. In dezelfde maand kwam de uitspraak in hoger beroep tegen een meerderjarige jongen die tijdens een eerder incident een collega van Blok had geslagen. Hard, met de vuist in het gezicht. Zes of zeven keer. Volgens Blok moet zo’n jongen een forse celstraf krijgen, maar dat gebeurde niet. Hij kreeg een taakstraf van 120 uur. Blok was woest: „Dit tolereren we toch niet in Nederland, mag ik hopen? Rechters moeten een signaal afgeven. Dat gebeurt niet.”

Het leidde tot frustratie op het bureau, en recalcitrantie. „Een collega werd begin dit jaar uitgescholden voor kankerhomo. De boete was nog lager dan die voor door rood rijden. Belachelijk. Ik schrijf alleen nog maar boetes als ik het nodig vind.”

De avond valt. Het is rustig op straat. Blok moet nog een paar uur papierwerk doen. Mails, telefoontjes en tweets van bewoners beantwoorden. Dossiers over de wijk lezen. De verklaring uitwerken van de moeder wier dochter is weggelopen en bij wie Blok net langsging. Laat op de avond heeft ze het meisje zelf aan de telefoon. De oplossing lijkt in zicht.

Van de negen uur die ze per dag werkt, is ze er drie in de wijk. De overige gaan op aan papierwerk. Ze zou vaker op straat willen zijn, maar dat kan niet. Dan zou het administratieve werk – aangiften verwerken, mails en telefoon beantwoorden – zich opstapelen en dat zou een goede beoordeling in de weg staan.

Hoe ziet ze Terwijde in de toekomst? Lastige vraag. Terwijde heeft een prachtige kant, vindt Blok. De wijk heeft het uiterlijk van een bungalowpark en veel bewoners zijn er gelukkig. Maar het heeft een slecht imago. „En dat moet veranderen. Het zou niet zo moeten zijn dat mensen bang zijn om hier te wonen. We moeten van het negatieve stempel af. Al zal dat jaren en jaren duren.”