‘Een verloren decennium dreigt voor Europa’

Willem Buiter, autoriteit op het gebied van macro-economie en nu werkzaam voor ’s werelds grootste bank, waarschuwt voor te veel optimisme over de eurocrisis. „Jaren van stagnatie liggen op de loer.”

Europa staat nog een aantal hele zware jaren te wachten. Er zijn zeker tekenen van herstel, zegt Willem Buiter, hoofdeconoom van de Amerikaanse Citibank. Maar de schuldenberg van overheden, banken en huishoudens is nog altijd veel te groot. De belangrijkste oorzaak van de crisis is dus nog niet weggewerkt. Dat gaat Europa nog tot pijnlijke beslissingen dwingen.

Veel Europese leiders koesteren voor het eerst voorzichtig hoop op een keerpunt in de eurocrisis. De Europese Centrale Bank (ECB) besloot donderdag de rente niet verder te verlagen: een teken van vertrouwen dat later dit jaar herstel op komst is. Volgens president Draghi zijn we „vanuit financieel oogpunt terug in een normale situatie”.

Buiter is waakzaam voor te veel optimisme. „Tenzij hij zijn uitspraak heel nauw bedoeld heeft, is het volkomen onjuist”, zegt hij over Draghi tijdens een bliksembezoek aan Amsterdam.

Waar zit Draghi dan verkeerd?

„Het is waar dat de rentes die probleemlanden voor hun staatsschuld moeten betalen nu weer in de buurt komen van de rentes die gezonde landen betalen. Maar in feite is er slechts één ding veranderd: de belofte van Draghi om indien nodig onbeperkt obligaties van probleemlanden op te kopen, heeft ertoe geleid dat het risico op het uiteenvallen van de eurozone weg is. Dus drie hoeraatjes, of ten minste twee, voor de ECB dat ze dit gedaan hebben.

„We hebben in Europa nog steeds een systeem van zombiebanken die hun balansen moeten opschonen. Als ze dat niet snel doen, dreigt dit een verloren decennium te worden. En dan zijn er nog een half dozijn staten die hoogstwaarschijnlijk zullen bezwijken onder hun schulden, tenzij die gedeeltelijk worden kwijtgescholden. Griekenland zal nog een ronde nodig hebben. Verder gaat het nog om Ierland, Portugal, Cyprus, Spanje, Slovenië en Italië, hoewel dat laatste land het minst waarschijnlijk is.”

Bedoelt u dat het ergste van de crisis misschien nog moet komen?

„Niet zozeer het ergste van de crisis. We krijgen eenvoudigweg een periode van stagnatie, lage groei, lage investeringen en hoge werkloosheid. Dat is iets anders dan een acute crisis: de dood is ook een staat van evenwicht. Je kunt lang in je graf liggen zonder in crisis te verkeren. Het is vergelijkbaar met wat Japan overkwam tussen 1989 en 2003. Dat waren veertien verloren jaren. Kun je dan spreken van normalisatie?”

Landen als Nederland en Duitsland lijken nu helemaal niet bereid om schulden van probleemlanden kwijt te schelden.

„Ja, natuurlijk, maar niets doen maakt het alleen maar erger. Er is gewoon te veel schuld. Er zullen winnaars en verliezers zijn. De belastingbetaler is de winnaar omdat er minder bezuinigd hoeft te worden. De verliezers zijn pensioenfondsen, banken en andere obligatiehouders. Uiteindelijk zijn gepensioneerden ook de dupe, omdat hun uitkering wordt gekort. Dus voor de verandering pak je de ouderen ten gunste van de jongeren. Over het algemeen hebben we bij de crisisaanpak in Europa steeds de ouderen beschermd ten koste van de jongeren.

„Kijk eens naar de arbeidsmarkt in Spanje en Griekenland, waar de jeugdwerkloosheid is opgelopen tot 57 procent. Dat is belachelijk hoog. Het is stuitend dat we een generatie jongeren betaald werk ontzeggen in de vormende jaren van hun leven.”

Wat kunnen Spanje en Griekenland nog doen om de werkloosheid terug te dringen?

„Om te beginnen moet je goed kijken of alle bezuinigingen die nu opgelegd worden strikt noodzakelijk zijn. Ten tweede: je moet de arbeidsmarkt openbreken. Er zijn nu allerlei barrières voor mensen die willen toetreden tot een beroepsgroep. Dat geldt niet alleen voor notarissen, maar ook voor taxichauffeurs. In sommige landen is zelfs het vak van ober beschermd. Dat is middeleeuws. En ik vind: behandel opa op de arbeidsmarkt niet beter dan zijn kleinzoon.”

U bent het eens met het voorstel van de directie van Capgemini deze week om oudere werknemers minder te gaan betalen?

„Ik vind dat mensen op basis van hun prestaties betaald moeten worden. Neem de universiteiten in Amerika. Toen daar de verplichte pensionering werd geschrapt, bleven docenten met hoge salarissen doorwerken tot na hun tachtigste, ook al waren ze onderhand seniel. Zij zouden minder betaald moeten worden dan docenten die jong en vitaal zijn, of van middelbare leeftijd en op het toppunt van hun kunnen. Dus ja, je kiest voor demotie. Het alternatief is dat je mensen moet dwingen met pensioen te gaan. Dat is kapitaalverspilling. Als we mensen kunnen promoveren, kunnen we ze ook demoveren. In het leger doen ze dat voortdurend.”

Steunt u het plan van het kabinet dat hypotheken volledig moeten worden afgelost om hypotheekrente te mogen aftrekken?

„Ik denk dat we uiteindelijk volledig moeten stoppen met het subsidiëren van hypotheken. De overheid zou veel nuttige dingen kunnen doen met het geld dat zij nu misloopt. Nederland had tot voor kort het meest geschifte systeem van het universum. Je mocht de hypotheekrente aftrekken en ontving zelf rente op het gespaarde bedrag. Iemand moet toch bedacht hebben dat dit tot een schuldenberg zou leiden? Nederland had beter moeten weten. Het Nederlandse hypotheeksysteem was een misdaad tegen het gezond verstand. Ik pleit voor een hele snelle ommezwaai.”

Banken protesteren tegen het volledig afschaffen van de aflossingsvrije hypotheek. Volgens hen nekt dit het herstel.

„Geenszins. Momenteel staan 800.000 Nederlandse hypotheken onder water. Gezien de zwakke economie kunnen de huizenprijzen nog 15 tot 20 procent dalen, waardoor het aantal probleemhypotheken kan stijgen tot meer dan 1 miljoen. In dat geval zouden veel banken op papier failliet zijn. Dat moeten banken onder ogen zien. Ze moeten de hypotheken tegen hun huidige waarde op hun balansen zetten. Dat zal ten koste gaan van de aandeelhouders en de crediteurs van de banken, maar die hebben dat risico zelf genomen. De banken zitten hier natuurlijk niet op te wachten, maar zo hoort het wel te werken in een markteconomie. Het is eerlijk en efficiënt, en vooral: het zal het economisch herstel bespoedigen zonder dat je de belastingbetaler ervoor laat opdraaien.”

De banken willen dat pensioenfondsen hen te hulp schieten door hypotheken op te kopen. Wat vindt u daarvan?

„Ik vind het krankzinnig. Of nu de gepensioneerden of de belastingbetalers gepakt worden, het blijft een bailout van de banken.”

Wat vindt u van de recente versoepeling van de internationale regels voor de buffers die banken moeten aanhouden?

„Die had er veel eerder moeten komen. Er zijn twee problemen met de regels van het Bazelse comité voor bankentoezicht. Ten eerste zijn ze zo ingewikkeld dat niemand ze begrijpt. Ten tweede moet je banken niet verplichten om in normale tijden allerlei liquide middelen aan te houden [beleggingen die snel in contant geld kunnen worden omgezet, red.] Het zou hen onnodig beperken in hun primaire functie: geld uitlenen. Dat is een verspilling van middelen.

„Ik vind wel dat banken meer eigen vermogen moeten aanhouden. Maar als het om liquiditeit gaat: de centrale banken zijn er om die in noodgevallen te verschaffen. Dat behoort tot de basislessen van economie.”

    • Hanneke Chin-A-Fo Enchris Hensen