Hartverscheurende dramatiek

klassiekMatthäus Passion, J.S. Bach. Concertgebouworkest o.l.v. Eduard van Beinum (opname 1958) ****

„Soberheid, transparantie, intimiteit en een verstandige matiging ten aanzien van expressie.” Het is moeilijk te geloven dat een muziekcriticus van De Tijd ooit met deze woorden Eduard van Beinums uitvoering van Bachs Matthäus Passion omschreef. Want wie de radio-opname van Van Beinums uitvoering uit 1958 – onlangs herontdekt – beluistert, wordt gegrepen door een dramatiek die je tegenwoordig nog zelden tegenkomt. De bas Heinz Rehfuss vertolkt de Jezus-partij met een huiveringwekkend, haast apocalyptisch stemgeluid. De hartverscheurende dramatiek en intense droefenis in de recitatieven rondom Jezus’ sterven zijn van een onuitsprekelijke schoonheid.

Ondanks zijn dramatische benadering nam Van Beinum duidelijk afstand van een aantal vrijheden die zijn voorganger Wilhelm Mengelberg zich veroorloofde. Versnellingen, vertragingen en aangezette climaxen liet hij goeddeels achterwege. De koralen voerde hij alle op gelijke snelheid uit, en ook het algehele tempo ligt aanzienlijk hoger dan dat van zijn illustere voorganger. Vandaar dat een uitvoering die ons als uitermate expressief frappeert, in Van Beinums tijd ervaren werd als sober en ascetisch.

Als deze cd dan ook één ding duidelijk maakt, is het hoe zeer de Oude Muziekbeweging de hedendaagse muziekbeleving beïnvloed heeft. Met zijn eerste ‘authentieke’ Matthäus uit 1970 zette Nikolaus Harnoncourt definitief een nieuwe koers. Kleine bezettingen, een vibratoloze klank en een stuwende, dansante ritmiek zetten tegenwoordig vrijwel overal de toon.

Van Beinums diep-menselijke Matthäus brengt daarom een welkome afwisseling. Maar ook historisch is deze cd van eminent belang. Naast Mengelbergs unieke opname uit 1939 is ook de uitvoering onder Eugen Jochum uit 1970 al geruime tijd op cd beschikbaar. Met Van Beinums versie is nu de gehele ‘romantische’ Matthäus-traditie van het Concertgebouworkest gedocumenteerd.

Het enige minpunt is de opnamekwaliteit. Niet alleen is de klank nogal versluierd, de opname wordt ook verstoord door hinderlijke bijgeluiden. Maar aan de intense zeggingskracht van het lijdensverhaal doet geen afbreuk.

    • Bas van Bommel