‘Zimbabwe wil nu echt verandering’

In een politiebureau in Harare werd ze in 2008 gemarteld. Nu zet Sekai Holland (72) zich in voor democratie in Zimbabwe en verzoening tussen het regime en de oppositie.

Sekai Holland (72) is een vrouw met een enorme vastberadenheid. Als minister van Verzoening speelt ze een belangrijke rol bij het opstellen van een nieuwe grondwet voor Zimbabwe, die de weg moet vrijmaken voor verkiezingen in de loop van dit jaar. Achttien maanden reisde ze kriskras door het land om mensen hun mening te vragen over de inhoud van de grondwet. Ze sprak met traditionele leiders, religieuze organisaties, activisten, burgergroepen, jongeren en ouderen. Nooit eerder konden Zimbabweanen zich uitspreken over de politieke constellatie van hun land.

„We vroegen iedereen: wat is jouw gedroomde Zimbabwe?”, vertelt Holland in een vraaggesprek in het Amsterdamse debatcentrum De Balie waar ze onlangs te gast was. „Wat is er nodig voor jou als individu, als familie, als gemeenschap, om vrede in je hart en in je gemeenschap te hebben? We kwamen erachter dat Zimbabweanen al lang geleden aan verandering toe waren. Iedereen die we spraken was duidelijk: we willen dat er een eind komt aan het politieke geweld.”

Vier jaar geleden krabbelde Zimbabwe op na gewelddadige verkiezingen. President Mugabe verloor van oppositieleider Morgan Tsvangirai, maar weigerde op te stappen. Hij ‘won’ de tweede ronde nadat Tsvangirai zich had teruggetrokken wegens moorden op en martelingen van zijn aanhangers door militairen en milities van regeringspartij ZANU-PF.

Ook Holland werd slachtoffer. Dat gebeurde op een politiebureau in de hoofdstad Harare, waar ze verhaal wilde halen over de arrestatie van leden van de MDC, de oppositiepartij van Tsvangirai die ze hielp oprichten. Op het bureau werd ze geslagen en gefolterd. Ze had een gebroken arm, een verbrijzelde knie, gebroken ribben en overal snijwonden. De Australische consul hielp Holland en haar Australische echtgenoot het land uit te vluchten. Nadat ze in een ziekenhuis in Johannesburg was opgelapt, vloog ze naar Australië waar ze werd geopereerd en maanden moest herstellen. Deze ervaring heeft Holland niet bitter gemaakt. Ze ziet de marteling als een wake-up call. Zimbaweanen realiseerden zich dat er een eind moest komen aan het geweld. Ook zijzelf.

„Ik dacht: dit kan niet zo doorgaan”, zegt Holland. Ze is gewikkeld in kleurrijke doeken, en doorspekt haar betoog met grapjes. „Ik wilde niet dat het mijn man en mijn kinderen ook zou overkomen. Maar we willen geweld niet met geweld bestrijden. Oog om oog maakt blind. We moeten door te praten tot een oplossing komen.”

Hoewel nog niet volledig hersteld, keerde ze terug naar Zimbabwe. Onder zware internationale druk vormden Mugabe, Tsvangirai en Arthur Mutambara, de leider van een MDC-factie, een regering van nationale eenheid. Holland werd een van de drie ministers in het Orgaan voor Nationale Genezing, Verzoening en Integratie, dat een ‘infrastructuur voor vrede’ moet ontwikkelen.

Hoe is het om in een regering te zitten met Mugabe, de man die uiteindelijk verantwoordelijk is voor wat u is aangedaan?

„De onderdrukkende machinerie van geweld is een erfenis van het verleden, en niet alleen van de blanken, want toen de blanken arriveerden zagen ze ons vrolijk oorlog voeren met elkaar (lacht). Mugabe is de erfgenaam van die machinerie. De bevrijders gingen die na verloop van tijd zelf gebruiken om aan de macht te blijven. Zij zijn onderdeel van het probleem, dus zij moeten ook onderdeel zijn van de oplossing. We moeten samenwerken.”

Sinds de onafhankelijkheid in 1980 heeft Mugabes partij ZANU-PF, die voortkwam uit twee bevrijdingsbewegingen (ZANU en ZAPU) de grondwet 19 keer aangepast, voornamelijk om de macht meer te centraliseren. Zimbabwe werd zo steeds meer een éénpartijstaat. In het vredesakkoord van 2008 werd met de oppositie afgesproken een nieuwe grondwet op te stellen, maar er is intussen onenigheid tussen de drie partijen. Grootste strijdpunten zijn het beperken van de macht van de president, decentralisatie van de macht naar de provincies, en de controle van burgers over het leger. Uiteindelijk moet de grondwet in een referendum aan de bevolking worden voorgelegd, waarna verkiezingen volgen.

Hoe bereik je verzoening in een land waar nog steeds zo veel geweld is?

„Dit akkoord helpt ons allemaal te debatteren over ons gedroomde Zimbabwe zonder geweld. De nieuwe grondwet zal de onderdrukkende machinerie ontmantelen en zorgen dat we controlemechanismen hebben in onze democratie. Het behelst ook het opzetten van instituties die vrije en eerlijke verkiezingen moeten garanderen.”

Zal dit ervoor zorgen dat er geen geweld meer is bij de komende verkiezingen?

„Dat weet ik niet, de onderdrukkende machinerie is er nog steeds. Maar ik ben optimistisch. Toen we begonnen, waren mensen sceptisch. Toen we [de drie ministers in het Orgaan voor Nationale Genezing, Verzoening en Integratie, red.] naar de politieke partijen stapten, jouwde men ons uit, we werden behandeld alsof we dom waren. Maar dat veranderde naarmate ons werk vorderde. Mensen zijn het spuugzat, ze willen verandering, zeker de jongeren. Wij oudjes maken slechts 5 procent uit van de bevolking. Wij zijn er straks niet meer. De jeugd geeft me veel hoop.”

Mugabe wordt in februari 89. Hij werpt een grote schaduw over het land. Verwacht u een machtsstrijd na zijn dood?

Fel: „Ik denk niet dat Mugabe een schaduw over wat dan ook werpt. Niemand heeft zó veel macht over iedereen. Als hij overlijdt, zullen de mensen die daadwerkelijk op hem vertrouwen, inzien dat hij zijn handtekening heeft gezet onder een akkoord. We hebben met het opbouwen van instituties niet onze tijd verspild. Ze zullen beseffen dat ze ons moeten volgen.”

Zal het leger een machtswisseling toestaan? Het heeft belang bij de status quo. Hoge militairen hebben grote belangen in de diamantmijnen.

„Dat zijn individuen, niet het hele leger.”

Maar ze hebben veel macht.

„Dat zal veranderen met de nieuwe grondwet. Als we dit proces eenmaal doorlopen hebben, kunnen mensen niet meer zomaar de staat gebruiken voor hun persoonlijke belangen.”

Patrick Chinamasa, die voor ZANU-PF onderhandelt over de nieuwe grondwet, zei onlangs dat het leger zal ingrijpen om de revolutie te beschermen als ZANU-PF de verkiezingen verliest.

„Het Zimbabweaanse leger is professioneel, het bestaat uit jongens en meisjes die van hun land houden. Ze zien zich als mensen die het land verdedigen tegen een vijand van buiten, niet tegen hun ouders of broers omdat die anders denken. Je moet op betaaldag eens naar de barakken gaan. De militairen gooien bier op Tsvangirais poster en bedanken hem omdat ze nu elke maand soldij krijgen. Hij heeft veel voor elkaar gekregen. Mensen willen verandering, ook binnen het leger.”

De MDC wordt verscheurd door interne strijd en heeft veel van haar glans verloren. Is de partij wel klaar voor verkiezingen?

„Toon me één partij waar iedereen elkaar knuffelt en samen de internationale zingt. Die partij bestaat niet. Er is een intellectueel conflict over waar we heen gaan. Dat is de essentie van politiek. Tsvangirai is geen leider van een factie, maar de leider van een erg sterke partij. Hij is geliefd bij iedereen.”

Denkt u niet dat zijn positie is verzwakt door de corruptieschandalen binnen de partij en verhalen over zijn vrouwen?

„Nee. Men zei ook dat Obama verzwakt was – hij won toch de verkiezingen. Tsvangirai is de moedigste die Mugabe durft aan te pakken. Daarom gaat hij de verkiezingen winnen. Geen twijfel mogelijk, want wij, de grootmoeders, zijn erbij om te zeggen: boy, move.”

Holland put hoop uit het verloop van de verkiezingen van 2008. „Ik kwam uit het ziekenhuis, ging de verkiezingen in en won. Ondanks al het geweld. Iedereen zei: die oude vrouw gaat verliezen en dan gaat ze terug naar het ziekenhuis om beter te worden. Ze hadden mensen onder druk gezet om niet op mij te stemmen, maar ze deden het toch. Je kunt mensen niet opleggen wat ze doen in het stemhokje. Zimbabweanen willen nu echt verandering. En de MDC staat voor verandering. Ik word 72 volgende maand, maar ik zal erbij zijn.”

    • Toon Beemsterboer