De held van een ander continent

Vandaag komt de documentaire over Sixto Rodriguez uit op dvd. De muzikant flopte in Amerika, maar werd een held in Zuid-Afrika. Hij wist het alleen niet.

Hester Carvalho

Medewerker Muziek

Searching For Sugar Man / Sixto Rodriquez

Er was eens een bouwvakker in Detroit. Hij heette Sixto Rodriguez en was het zesde kind van arme Mexicaanse immigranten. Behalve dat hij gebouwen sloopte, speelde hij ook gitaar en zong zelfgeschreven liedjes. In 1970 nam hij onder de naam Rodriguez een lp op, Cold Fact. Rodriguez was een zanger van zijn tijd, met protestliedjes en liedjes over drugs, zoals ‘Sugar Man’, over een dealer. De nummers hadden een verhalende stijl, zijn stem was sterk en strak, als de kabel die een drenkeling wordt toegeworpen. Maar al investeerde de platenmaatschappij veel geld en waren de recensies positief, de plaat flopte, evenals zijn opvolger Coming From Reality (1971).

Er was eens een volk dat onder tirannen zuchtte. Het leed onder censuur en onderdrukking. Op een dag hoorde een aantal ongelukkige onderdanen op een binnengesmokkelde lp een liedje met de naam ‘Establishment Blues’, over verzet tegen de autoriteiten. In een ander nummer zong deze Amerikaanse zanger: ‘I wonder how many times you had sex’. Beide liedjes waren verrassend: de zanger gebruikte verboden woorden en hij stelde voor om tegen de overheersers in opstand te komen. Cold Fact werd een hit, honderdduizenden lp’s werden geperst en verkocht; de liedjes brachten plaatselijke muzikanten op het idee om ook protestmuziek te gaan maken. Daarmee legden ze een kiem voor het verzet.

De zanger wist niet dat zijn muziek gehoord werd. Hij woonde nog altijd in zijn huis zonder verwarming, sloopte huizen en sjouwde ijskasten de trap af. Als zijn vingers warm genoeg waren, speelde hij gitaar. De mensen zagen hem vaak lopen langs de straten van de stad. Ze dachten dat hij een dakloze was.

De mensen in het verre land, ondertussen, dachten dat hij dood was. Deze internationaal beroemde zanger, beroemder dan de Rolling Stones en minstens zo beroemd als Elvis, zou tijdens een optreden brandstof over zich hebben gegoten en zich in brand gestoken hebben. Of had hij een pistool gebruikt? Ze luisterden nog altijd naar zijn liedjes, tatoeëerden zijn naam op hun schouder en bestudeerden de hoezen van Cold Fact en Coming From Reality. Meer informatie dan zijn naam en portret was er niet.

Midden jaren negentig, het gehate systeem was inmiddels ten val gebracht, bedacht een aantal fans dat het tijd werd uit te zoeken waar de gevierde zanger vandaan kwam en hoe hij was overleden.

Over die zoektocht maakte tien jaar later een Zweedse filmmaker een documentaire. „Ik was in 2006 op reis om reportages te maken voor de Zweedse tv”, zegt regisseur Malik Bendjelloul (35). „In Zuid-Afrika hoorde ik van een aantal liberale blanken over een populaire zanger. Ze waren verbaasd dat ik hem niet kende. Ik hoorde zijn liedjes, zoals ‘I Wonder’ en ‘Sugar Man’, en vernam over die wonderbaarlijke geschiedenis.”

Voor zijn film Searching For Sugar Man (2012) reconstrueerde Bendjelloul de zoektocht van de Zuid-Afrikaanse fans. Als personages in een kinderboek ontrafelden ze hints en aanwijzingen. Uit de songteksten destilleerden ze mogelijke geografische informatie: ‘the shadow of tall buildings’ voerde ze naar New York, het ‘hotel in Amsterdam’ naar Amsterdam en een ‘Georgian side road’ naar Georgia. Maar pas toen iemand bedacht dat Dearborn, uit de regel ‘I met a girl in Dearborn’, wellicht ook een plaatsnaam was, hadden ze beet.

Sixto Rodriguez, inmiddels 55, leefde en woonde in Dearborn, een wijk van Detroit.

De onthulling werd door de Zuid-Afrikaanse aanhang ontvangen ‘alsof je de tombe van Toetanchamon binnengaat en de mummie ontdekt’, zegt een fan in de film. Volwassen mannen dansten door de kamer. Want de man die hun geloof in een betere toekomst levend had gehouden, bleek zelf in leven.

Voor Rodriguez was het eind jaren negentig nieuws dat er een land was waar hij honderdduizenden platen had verkocht en mensen hem als een held beschouwden. In 1998 reisde hij met zijn dochters naar Zuid-Afrika om op te treden. Op het vliegveld werden ze opgewacht door drie limousines. Ze dachten: die zijn voor heel belangrijke mensen. Die belangrijke mensen waren ze zelf. Ze werden overgebracht naar een vipruimte met wit tapijt. De dochter zei: „Wij dromen er niet eens over dat we over wit tapijt lopen. Laat staan met onze schoenen aan.”

De volgende dag zou hij optreden. De dochter zei dat ze al blij waren met twintig man publiek. Er kwamen 5.000 mensen, die de eerste tien minuten van het concert overstemden met hun gejuich.

Het verhaal van Rodriguez, alias Sugar Man, is een verhaal over verbijstering. Mensen met ogen zo groot als schoteltjes, die zien dat Sneeuwwitje het stuk appel uit haar keel hoest, dat Assepoester een prinses is. De bouwvakker is een superster, het lelijke eendje is een zwaan.

Het leven van Sixto Rodriguez (nu 70) veranderde niet zo veel als de sprookjeslezer zou verwachten. Regisseur Bendjelloul: „Hij snapte niet dat ik een film over hem wilde maken. Hij zei: maak een film over al die anderen, zij zijn veel bijzonderder dan ik.” Tot op het eind van de montageperiode had Rodriguez het recht om zijn beelden uit de opnamen te halen. „Dat heeft hij niet gedaan”, zegt Bendjelloul. „Uiteindelijk heeft hij de film zo’n 35 keer bekeken, alle premières bezochten we samen. Hij zegt dat hij het fijn vindt om de opnamen van zijn drie dochters te zien.”

Rodriguez draagt nog steeds dezelfde zwarte jas en woont in hetzelfde huis als veertig jaar geleden. Vorig jaar kocht hij voor zichzelf een kachel. Het geld dat hij voor de dertig uitverkochte optredens in Zuid-Afrika kreeg, gaf hij aan vrienden en familie.

Rodriguez heeft geen ego, zegt Bendjelloul, en geen behoefte aan geld of status. In plaats van geld heeft hij vrijheid. Want als geld geen noodzaak is, hoef je je niet te conformeren aan baan of baas.

Is Rodriguez nu zwaan of eendje? Dat hangt af van het perspectief. Vroeger dachten mensen dat Rodriguez een bouwvakker was, terwijl hij zichzelf als zanger zag. Door de verering in Zuid-Afrika vinden mensen hem nu een ster. Maar Rodriguez blijft liever bouwvakker. Zoals hij het in Searching For Sugar Man zegt: „Ik vind het fijn werk om te doen. Het houdt me fit.”

Searching For Sugar Man draait nu in de bioscoop. De dvd verschijnt vandaag.