Een laatste eerbetoon aan 12 bijzondere doden van 2012

Neil Armstrong, de eerste mens op de maan. Foto AP / NASA

Schrijvers, politici, beeldhouwers, acteurs, wetenschappers, muzikanten, regisseurs, sporters. In 2012 raakte de wereld veel bevlogen zielen kwijt. Terwijl het buiten al druk knalt en ploft, brengt nrc.nl een laatste eerbetoon aan twaalf bijzondere doden van het afgelopen jaar. Althans, laatste… van dit jaar dan. Want hun werk zal volgend jaar ongetwijfeld nog voortleven.

Neil Armstrong (5-8-1930 – 25-8-2012)

“That’s one small step for a man, one giant leap for mankind.”

Een legende. Een man die al tijdens zijn leven verzekerd was van een prominente plek in de geschiedenisboeken. Een man die dat nooit veel heeft kunnen schelen: Armstrong hield niet van schijnwerpers, en was volgens zijn familie altijd van mening dat hij “gewoon zijn werk had gedaan” toen hij de eerste, historische stappen zette op de maan.

Wie in 1969 leefde kan zich dat moment ongetwijfeld nog herinneren: zevenhonderd miljoen mensen volgden de maanlanding van de Apollo 11 live op televisie - dat was toen een vijfde van de wereldbevolking. Twaalf minuten duurde het, Armstrong sprak zijn wereldberoemde woorden. Later zei hij tegen The Washington Post over dat moment: “Piloten houden niet speciaal van lopen. Piloten houden van vliegen.”

Behalve astronaut, was Armstrong ruimtevaartingenieur, marinevlieger, testpiloot, professor aan de universiteit, én de belichaming van de destijds wetenschappelijke superioriteit van de Verenigde Staten. Terwijl de eerste maanlanding op naam staat van de Sovjet-Unie, kregen de VS het - midden in de Koude Oorlog - voor elkaar voor het eerst bemanning naar de maan te sturen.

De kans dat Armstrong en zijn co-piloot Buzz Aldrin níet naar de aarde zouden terugkeren was natuurlijk ook aanwezig. President Nixon had zijn speech al klaarliggen voor het geval dat zou gebeuren. Zo zou hij zijn toespraak beginnen: “Fate has ordained that the men who went to the moon to explore in peace will stay on the moon to rest in peace. These brave men, Neil Armstrong en Edwin Aldrin, know that there is no hope for their recovery. But they also know that there is hope for mankind in their sacrifice.” Lees de rest van zijn nooit uitgesproken speech hier.

De aarde ziet er heel mooi uit vanuit de ruimte, zegt Armstrong in een interview met de BBC uit 1970:

Bernlef (4-1-1937 - 29-10-2012)

“Ik heb mijn leven verschreven.”

Al zijn boeken op elkaar gestapeld vormen een toren die groter is dan hijzelf, bleek uit een interview dat Bernlef (pseudoniem voor Hendrik Jan Marsman) dit jaar had met Marjoleine Vos. Vanaf zijn vijfentwintigste schreef hij al, maar zijn doorbraak bij het grote publiek kwam in 1984 met zijn roman over dementie Hersenschimmen. In 2010 verscheen de vijftigste druk en was het boek meer dan een miljoen keer verkocht. Het werd in tien talen vertaald en in 1988 verfilmd.

Bernlef in gesprek met Wim Brands over Hersenschimmen:

Get Microsoft SilverlightBekijk de video in andere formaten.

Het werk van Bernlef is meerdere malen onderscheiden, in 1994 met de P.C. Hooftprijs voor zijn gehele oeuvre. Hij was daarnaast ook een actief vertaler van Zweedse dichters en recensent. In 2008 schreef hij het boekenweekgeschenk. Bernlef overleed na een kort ziektebed aan kanker.

Dave Brubeck (6-12-1920 - 5-12-2012)

"It's like a whole orchestra, the piano for me."

Wie zijn naam niet kent, kent zijn aanstekelijke jazzdeuntje Take Five (1959) waarschijnlijk wél. Wereldberoemd werd deze karakteristieke oneven vijfkwarts. Het nummer is niet eens door jazzpianist Brubeck zelf geschreven, maar door Paul Desmond, saxofonist in zijn band. Omdat die band het Dave Brubeck Quartet heette wordt het nummer toch vooral met Brubeck geassocieerd.

'Time Out', het album van de band uit 1959, was het eerste jazzalbum waar wereldwijd miljoenen exemplaren van werden verkocht. Reden voor critici hun muziek af te doen als commerciële 'cocktailpartymuziek'. In 1967 stopte de band; Brubeck bleef actief optreden en componeren - hij voelde zich "een componist die ook piano speelt" en werkte iedere dag aan zijn muziek. Hij stierf een dag voordat hij 92 zou zijn geworden.

Horst Faas (28-4-1933 - 10-9-2012)

"When you look at people at the moment of truth, everything is quite human...."

Hij noemde zichzelf liever geen 'oorlogsfotograaf': Faas voelde zich in de eerste plaats verslaggever. Bescheidenheid die niet helemaal op zijn plaats was, want oorlogsfotograaf was hij wel degelijk: in 1967 raakte hij zelfs zwaargewond in Vietnam door een granaat. Het was de tijd waarin hij zijn beroemdste foto's schoot: die van de Vietnamoorlog, waarmee hij de wereld op een pijnlijke, indrukwekkende manier duidelijk maakte wat voor gruwelen zich daar afspeelde.

Een deel van de aangrijpende erfenis van Horst Faas:

[inbeeld]

Faas fotografeerde niet alleen, maar gaf ook les, aan jonge Vietnamese fotografen. Een van zijn leerlingen, Nick Ut, schoot het wereldberoemde beeld van het meisje dat dat na een napalmbombardement in Vietnam verbrand en met gespreide armen over de weg rent. Met die foto won Ut de World Press Photo in 1972. Faas zelf werd ook meerdere malen bekroond, onder meer met twee Pulitzer-prijzen, in 1965 voor zijn werk in Vietnam. Hij was zijn hele leven verbonden aan persbureau AP.

Simeon ten Holt (4-1-1923 - 25-11-2012)

"In feite ben ik mijn eigen slotakkoord geworden."

Toen hij bij het componeren niet meer op papier kreeg wat hij wilde, in de laatste jaren van zijn leven, is hij gestopt. De Nederlandse componist Simeon ten Holt werd vooral bekend van het marathonstuk Canto Ostinato (1976-1979). Vier piano's herhalen urenlang een zelfde soort thema, al staat de duur, het soort instrumenten en het aantal uitvoerders niet vast. Veel luisteraars raken daardoor in een soort trance, in een aangename flow die de tijd doet vergeten. Het is een van de vaakst uitgevoerde muziekstukken.

Ten Holt werd geboren in kunstenaarsdorp Bergen. Daar bleef hij de rest van zijn leven mee verbonden: hij verhuisde tijdelijk naar Parijs maar keerde in jaren vijftig weer terug. Na Canto Ostinato schreef hij andere stukken met dezelfde hypnotiserende idee van herhaling, zoals het succesvolle Lemniscaat. Hij omschreef die thematiek zelf als de "tonaliteit na de dood van de tonaliteit". Ten Holt stierf in een ziekenhuis in Alkmaar.

Na de dood van Ten Holt bleek nog maar eens hoe geliefd het stuk was - links naar versies van het stuk verschenen op Twitter, Facebook en Spotify. Dat Canto Ostinato eigenlijk niemand onberoerd laat was reden voor filmmaker Ramon Gieling een documentaire te maken over de uitwerking van het stuk op mensen: 'Over Canto'.

Whitney Houston (9-9-1963 - 11-2-2012)

"I don't sing white. I don't sing black. I just sing."

Verdrinking, hartproblemen en cocaïne werden een van de best verkopende en grootste artiesten aller tijden begin 2012 fataal. De wereld was in rep en roer. Twitter ontplofte, de Grammy's waren een groot eerbetoon aan Houston en haar herdenkingsdienst was een aaneenschakeling van optredens van grote namen zoals Stevie Wonder en Alicia Keys. In de week voor haar overlijden trad Houston zelfs nog op op een pre-party van de Grammy's.

Houston brak wereldwijd door in de jaren tachtig met hits als How Will I Know en Saving all my love. Haar krachtige, zuivere stem werd een voorbeeld voor velen. Maar haar grootste hit, bekend van de hoge uithalen, kwam begin jaren '90 uit: I Will Always Love You stond in nagenoeg de hele wereld op nummer één. Het werd de bestverkochte single van een vrouwelijke artiest ooit. Houston maakte in die tijd ook haar filmdebuut in de thriller The Bodyguard. En ze trouwde met zanger Bobby Brown, na een relatie van drie jaar.

Het succesverhaal liep af na het nieuwe millennium. Haar huwelijk met Brown mondde uit in een scheiding, Houston raakte aan de drank en aan de drugs. Haar albumverkoop kelderde, nieuwe hits bleven uit. Haar benijdenswaardige stem had te lijden onder haar verslavingen. De hoge noten waarmee ze bij de superhit I Will Always Love You zo geroemd werd, heeft ze nooit meer gehaald.

Edith Mastenbroek (23-3-1975 - 7-7-2012)

"Ik zou het ideaal vinden als je je als individu ook kandidaat kunt stellen voor de Tweede Kamer. Politieke partijen zijn altijd campagneen ideeënmachines geweest."

Politiek bevlogen. Idealistisch. In een interview met Opzij zei ze aan het begin van deze eeuw dat ze voor het eerst niet meer dag en nacht met politiek bezig was - daarvoor stonden Teletekst en CNN altijd aan. Mastenbroek was politicoloog (via de mavo werkte ze zichzelf op tot de universiteit), coördinator van de PvdA-jongerenbeweging Niet Nix van partijvoorzitter Felix Rottenberg, in 2000 hielp ze bij de verkiezingscampagne van de Amerikaanse Democratische presidentskandidaat Al Gore en van 2004 tot 2008 was ze europarlementariër voor de PvdA.

Edith Mastenbroek. Foto Hollandse Hoogte / Maurice Boyer

Edith Mastenbroek. Foto Hollandse Hoogte / Maurice BoyerEdith Mastenbroek. Foto Hollandse Hoogte / Maurice Boyer

Mastenbroek werd een jaar na haar aantreden verkozen tot jonge europarlementariër van het jaar in een vol van de Jonge Europese Federalisten (JEF). Mensen die haar kenden omschreven haar als slim, grappig, onconventioneel, lief. Maar ze stond ook bekend om haar gedrevenheid, haar felheid en haar grote mond.

Haar veelbelovende politieke carrière eindigde abrupt. Op haar drieëndertigste stapte ze uit het europarlement door gezondheidsredenen. Ze leed aan een burnout. Vier jaar later overleed ze onverwacht aan een hartstilstand.

Gerrit Komrij (30-3-1944 - 5-7-2012)

"Ik wil niet serieus zijn, maar wel au sérieux worden genomen."

Dichter, polemist, romanschrijver, essayist, toneelschrijver, bloemlezer, vertaler, criticus. Van 2000 tot 2004 Dichter des Vaderlands, in 1993 P.C. Hooftprijswinnaar voor zijn beschouwend proza. Komrij was een van de productiefste en meest veelzijdige schrijvers van Nederland. De lijst van zijn producties lijkt eindeloos; hij schreef tientallen romans, poëziebundels en essays waarvan er meerderen zijn bekroond, sommige prijzen voor zijn gehele oeuvre.

Foto Hollandse Hoogte / Philip Mechanicus

Foto Hollandse Hoogte / Philip MechanicusFoto Hollandse Hoogte / Philip Mechanicus

Naast zijn aanzienlijke hoeveelheid eigen werk publiceerde de in Winterswijk geboren Komrij vele bloemlezingen, waarvan zo ongeveer iedereen die ook maar een beetje wat met poëzie heeft er wel een in de boekenkast heeft staan. NRC-boekenredacteur Arjen Fortuin schreef in zijn necrologie:

"Gerrit Komrij gaf Nederland zijn literatuur van vóór 1850 terug, hij liet ons de Middeleeuwen herontdekken en daarna ook nog de Zuid-Afrikaanse poëzie. Onvermoeibaar stofte hij oude dichters af en prees hij nieuwe dichters aan, steeds uit een diepe en ernstige liefde voor literatuur."

Bekijk Gerrit Komrij In Beeld.

Komrij verliet Nederland in 1984: hij ging met zijn vriend in Portugal wonen. Tot aan zijn ziekbed begin dit jaar blogte hij voor nrc.nl over zijn digitale leven.

Ramsey Nasr leest zijn gedicht 'Voor Gerrit' voor:

Rutger Kopland (4-8-1934 - 11-7-2012)

"De gedachte moet zijn dat je mensen in het zonnetje zet die doorgaans alleen in de schaduw opereren."

Met deze woorden weigerde Rutger Kopland (een pseudoniem voor Rudi van Hoofdakker) in 2005 een koninklijke onderscheiding. Vijf jaar eerder zag hij er ook al vanaf de eerste Dichter des Vaderlands te worden. Hij vond die functie "te zwaar om naar behoren te vervullen", en zo werd het Gerrit Komrij.

Onder de naam Kopland (Van Hoofdakker was in het dagelijks leven hoogleraar psychiatrie in Groningen) publiceerde hij sinds 1966 meer dan tien bundels met poëzie en essays. Hij was geliefd; bij lezers (zalen waar hij voorlas zaten altijd vol) en bij literatuurcritici (hij werd meerdere malen onderscheiden). Zijn grootste onderscheiding kreeg hij in 1988: de P.C. Hooftprijs, voor zijn gehele oeuvre.

Foto Hollandse Hoogte / Dolph Cantrijn

Foto Hollandse Hoogte / Dolph CantrijnFoto Hollandse Hoogte / Dolph Cantrijn

Een zwaar auto-ongeluk in 2005 zorgde ervoor dat Kopland nooit meer helemaal de oude is geworden. Na een hartaanval reed hij tegen een boom. Hij had daarna problemen met zijn kortetermijngeheugen. "Het scherpe is eraf", zei hij dat jaar in een interview, maar er zou in 2008 toch nog een bundel van hem verschijnen: Toen ik dit zag.

Zijn beroemdste gedicht is Jonge Sla uit 1970:

Alles kan ik verdragen,
het verdorren van bonen,
stervende bloemen, het hoekje

aardappelen, kan ik met droge ogen
zien rooien, daar ben ik
werkelijk hard in.

Maar jonge sla in september,
net geplant, slap nog,
in vochtige bedjes, nee.

Uit: Alles op de fiets
G.A. van Oorschot 1970

Sylvia Kristel (28-09-1952 - 17-10-2012)

"Ik kijk met de ogen van een schilder, en ik zie schoonheid."

's Werelds beroemdste pornoster, kopte The Independent bij een interview met Kristel in 2007. Dat woord 'pornoster' is voor de huidige generatie nogal overtrokken: haar grote filmdoorbraak Emmanuelle (1974) is slechts soft-erotisch en vele malen onschuldiger dan wat tegenwoordig in de avonduren op commerciële zenders te vinden is. Maar Emmanuelle was de eerste film die seks naar de gewone bioscopen haalde, zegt Kristel zelf.

Met succes - de filmreeks (er kwamen nog twee vervolgdelen) gebaseerd op een populair Frans boek dat werd verboden door de regering De Gaulle bereikte ten minste driehonderd miljoen mensen wereldwijd. Kristel vond dat ze doorbrak als lichaam, niet als actrice. Ze heeft weliswaar meer dan vijftig producties op haar naam staan, maar ze zouden altijd in de schaduw blijven staan van het succes van Emmanuelle.

De jaren tachtig brachten voor Kristel verval. Cocaïne en alcohol. Met dat laatste kwam Kristel al jong in aanraking, tijdens haar jeugd in Utrecht. Haar ouders waren alcoholist. Ooit telde ze hoeveel lege bierglazen haar vader op een dag wegzette. Ze stopte bij veertig.

Ook haar liefdesleven was onstuimig. Ten tijde van Emmanuelle had ze een relatie met schrijver Hugo Claus, met wie ze een zoon kreeg. Daarna kwamen er nog twee huwelijken en meerdere relaties. Met haar Vlaamse vriend Freddy de Vree vond Kristel rust - tot er in 2001 keelkanker bij haar werd geconstateerd. Ze klaagde weinig, stopte met roken. Kristel schilderde, schreef (in 2006 verscheen haar autobiografie Naakt (Nue) en speelde toneel. Begin dit jaar werd ook slokdarmkanker geconstateerd. Haar dood kreeg internationaal veel aandacht.

Bekijk Sylvia Kristel In Beeld.

Anil Ramdas (16-2-1958 - 16-2-2012)

"De institutionalisering van de domheid voltrekt zich in Nederland veel soepeler dan ik ooit voor mogelijk had gehouden."

Op zijn verjaardag maakte hij een eind aan zijn leven. Zo is het cirkeltje rond, moet hij gedacht hebben. Ramdas is precies 54 jaar oud geworden.

Voor zijn lezers - Ramdas was journalist, schrijver en programmamaker - kwam zijn dood als een verrassing. Hij stond bekend als een ambitieuze intellectueel, die het liefst schreef over onderwerpen als het opkomende populisme (waar hij zich druk om maakte) en de multiculturele samenleving.

Dat laatste is terug te leiden tot zijn eigen geschiedenis: Ramdas werd geboren in Paramaribo en kwam in 1977 naar Amsterdam om sociale geografie te studeren. Hij studeerde Cum Laude af. Zijn proefschrift ging over vluchtverhalen van asielzoekers. Vanaf 1992 was hij journalist, columnist en reisverslaggever bij NRC Handelsblad, enkele jaren als correspondent in India. Hij schreef ook meerdere boeken: zijn laatste boek, Badal (2011) was zijn romandebuut. Van 2003 tot en met 2005 was hij directeur van het Amsterdamse debatcentrum De Balie.

Ramdas had een alcoholprobleem. Het maakte zijn schrijven er niet beter op, zei hij ooit in een rake metafoor in het boek De man en zijn lichaam van Stephan Sanders en Arie Boomsma:

"Schrijven met drank op is als zwemmen in honing. Het schiet misschien niet echt op, maar het voelt als naakt zwemmen. Althans, zo stel ik me dat naakt zwemmen voor."

Deze aflevering van Z.O.Z. nam Ramdas een dag voor zijn dood op. Het programma werd een dag na zijn dood uitgezonden. Volgens de VPRO was hij er erg trots op.

Get Microsoft SilverlightBekijk de video in andere formaten.

Elsbeth Etty interviewde Anil Ramdas vorig jaar over zijn boek Badal.

Jeroen Willems (15-11-1962 - 3-12-2012)

"Het effect van een tekst wordt bepaald door de kleur die je aan het woord geeft, niet alleen door de expressie van je gezicht."

Tijdens een repetitie voor een jubileumavond ter ere van 125 jaar Carré zakte hij opeens in elkaar. Even laten zou hij in het Onze Lieve Vrouwen Gasthuis bezwijken aan de gevolgen van een hartstilstand. Bezoekers van zijn hommage aan Toon Hermans (onder wie ook koningin Beatrix) kregen bij aankomst te horen dat de feestelijkheden niet doorgingen. Willems werd slechts vijftig.

Willems ging op zijn zestiende naar de toneelschool in Maastricht en ontpopte zich tot een gelauwerd, veelgeprezen toneelacteur. Hij ontving de Mary Dresselhuysprijs voor beste acteur, twee Gouden Kalf-nominaties voor beste acteur, de Louis d'Or toneelprijs en in 2010 en in 2012 won hij dan daadwerkelijk die Gouden Kalf, voor beste mannelijke bijrol als Claus in Majesteit en beste acteur in Cop vs Killer.

 

Foto ANP / Kippa / Sander Koning

Foto ANP / Kippa / Sander KoningFoto ANP / Kippa / Sander Koning

Herien Wensink noemde Willems in zijn necrologie in NRC Handelsblad in een adem met acteurs Pierre Bokma en Gijs Scholten van Aschat - de beste acteurs van hun generatie. Willems schonk bij zijn spel veel aandacht aan zijn stem, aan ademhalingstechnieken. Hij hield van zingen. Zijn stem was donker en warm, met een kras erop die de nodige levenspijn suggereert, schreef Wensink:

"Willems kon vleien en knauwen, zijn stem was als fluweel of schuurpapier. Kenmerkend was ook zijn fraaie jarenvijftigdictie; het gevolg van zijn Limburgs accent en de vastberaden poging daar vanaf te komen. Als hij sprak, vormde de acteur aarzelend en weloverwogen een zin. Hij proefde elk woord voor in de mond en gaf dat bij het uitspreken met getuite lippen nog een zetje."

En verder zijn overleden...

Schrijvers en dichters

 

Politici en dissidenten

Zangers

Acteurs

Wetenschappers