Neurologe die groeifactor in zenuwcellen ontdekte

In de onderduik deed Nobelprijswinnaar Rita Levi-Montalcini stiekem proeven met kippeneieren op haar slaapkamer.

In 1936 werd Rita Levi-Montalcini, de Italiaanse Nobelprijswinnaar die gisteren op 103-jarige leeftijd overleed, door fascistische leider Mussolini gedwongen tot een keuze die haar leven verder zou bepalen.

Rita Levi-Montalcini (1909-2012) studeerde toen in haar geboorteplaats Turijn cum laude af als arts. Die bul was een overwinning. Haar vader, van het Victoriaanse stempel, vond dat vrouwen geen carrière moesten ambiëren. Rita deed dat toch. In 1936 stond ze voor de vraag of ze psychiater of wetenschappelijk onderzoeker zou worden. Maar die vraag kon ze toen niet meer in vrijheid beantwoorden. In hetzelfde jaar publiceerde de fascistische duce namelijk zijn ‘Manifest ter verdediging van het ras’, dat later in rassenwetten zou worden verankerd.

Joden mochten geen arts meer worden. En dus moest Rita Levi-Montalcini kiezen voor een toekomst buiten de academie, waar de wetenschap nog niet helemaal was gelijkgeschakeld. Een halve eeuw later, in 1986, kreeg ze de Nobelprijs voor Geneeskundevoor het isoleren van de groeifactor in zenuwcellen: het eiwit NGF. Het leidde tot kennis over onder meer tumoren, dementie en geboorteafwijkingen.

De basis hiervoor legde ze clandestien. Ondergedoken met haar tweelingzus en haar ouders, die bij het uitbreken van de oorlog toch niet naar Amerika te vluchtten, bouwde ze in haar slaapkamer een provisorisch laboratorium waar ze experimenteerde met kippeneieren.

In vrijheid zou ze dit onderzoek verder uitwerken. Zij werkte in Brussel, Turijn, Rome en in St. Louis (Missouri). Daar deed ze na de Tweede Wereldoorlog haar baanbrekende ontdekkingen en maakte ze naar eigen zeggen de „productiefste en gelukkigste tijd” van haar leven door.

Rita Levi-Montalcini speelde intussen ook een belangrijke maatschappelijke en politieke rol. In 2001 werd ze tot senator voor het leven benoemd. Ze liet zich daar gelden als de linkse liberaal die ze sinds de oorlog was. Premier Monti van Italië herdacht haar dan ook als een vrouw die altijd vocht voor de opvattingen waarin ze geloofde.