Het next.checkt jaaroverzicht

Fact free politics, oftewel feitenvrije politiek. Dat was volgens een enquête onder sociale wetenschappers in 2011 een van de grootste problemen die Nederland parten speelden. Beeldvorming en retoriek zouden in de mediacratie een grotere rol spelen dan de naakte feiten.

Hoog tijd dus om de feiten weer centraal te stellen. Daarom begon deze krant begin 2012 met de rubriek next.checkt, om dagelijks te controleren of beweringen van politici ook klopten. Om zo meer nadruk op de feiten te leggen.

De rubriek beperkte zich niet tot de politiek. Al snel werden uitspraken van wetenschappers, opiniemakers, bedrijven, ngo’s en allerlei andere organisaties gecheckt, geholpen door tips van lezers.

next.checkt de verkiezingen

De campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen in september was de eerste waarin lijsttrekkers op de voet werden gevolgd door een leger aan factcheckers. Niet alleen van nrc.next, maar ook van Nieuwsuur, Het Financieele Dagblad, BNR Nieuwsradio en soms de Volkskrant.

Tijdens het eerste lijsttrekkersdebat konden ze direct aan de slag. Mark Rutte ontkende tegenover Emile Roemer dat de VVD het eigen risico in de zorg wilde verhogen. Alhoewel de feitencheckers later oordeelden dat de VVD daar wel degelijk voor was, raakte Roemer door de ontkenning van Rutte flink van zijn à propos, Rutte daarentegen bleef makkelijk overeind. In het tweede debat verweet Diederik Samsom Rutte dat hij niet eerlijk was geweest tegen Roemer. Samsom wierp zich op als de man van het eerlijke verhaal. Telkens als Rutte een loopje met de waarheid leek te nemen zei Samsom: „nu doet u het weer”.

Zo begonnen de feitenchecks een belangrijke rol in de campagne te spelen. „Omdat hij er zich het minste van aantrok, had Rutte er het meeste last van”, zegt CDA-campagneleider Pieter Heerma. Maar het leek niet de verkiezingsuitslag voor de VVD (41 zetels) te hebben beïnvloed. „Je weet het natuurlijk nooit, anders hadden we er misschien wel 50 gehad. Maar het lijkt geen invloed te hebben gehad”, zegt VVD-communicatiestrateeg Henri Kruithof. Ook SP-campagneleider Tiny Kox denkt dat de betrouwbaarheid van Rutte in de uiteindelijke tweestrijd met Samsom geen rol meer speelde. Kox: „Dat factchecken blijft natuurlijk maar een onderdeel van de campagne.” Heerma, de CDA-campagneleider, denkt dat het factchecken op de langere termijn wel negatieve gevolgen voor premier Rutte heeft gehad. „Ik kan het enorme verlies aan geloofwaardigheid waar Rutte nu mee kampt, vooral na de discussie over de zorgpremies, niet los zien van wat er tijdens de campagne is gebeurd. Ik denk dat het factchecken daar de basis voor heeft gelegd.”

De drie partijwoordvoerders hopen dat factchecking een vast onderdeel wordt van de verkiezingsstrijd. Kox: „Het is goed dat je niet zomaar ongestraft van alles meer kunt roepen.” Alle drie vinden ze ook dat het checken over het algemeen eerlijk en onpartijdig gebeurde.

Kruithof (VVD) en Heerma (CDA) vinden wel dat oordelen als ‘half waar’, of ‘grotendeels onwaar’ moeten worden afgeschaft. Heerma: „daar heb je weinig aan, vooral als het om futiliteiten gaat.” Kruithof: „Half waar is een beetje vaag. Iets is waar of niet waar. Straks hebben we het nog over 10 procent waar.”

De dilemma’s van de redactie

Ongeloof, scepsis en verrassing maken dat een bewering het checken waard is. Als een uitspraak bij niemand zo’n reactie ontlokt, zal die uitspraak ook niet gauw in next.checkt aan bod komen. Uit de suggesties die we krijgen via e-mail en Twitter, uit onze redactievergaderingen of van boze ooms op familiefeestjes, kiezen we zo relevant en actueel – en soms zo leuk – mogelijke beweringen om die vervolgens in een of meerdere dagen uit te pluizen. We pakken de telefoon en bellen betrokkenen, lezen rapporten en vragen onderzoekers of andere experts om context of uitleg. Hierbij lopen we regelmatig tegen dilemma’s aan.

Want twee keer een ‘onwaar’ bevonden uitspraak van premier Rutte (VVD) tegenover twee ‘waar’ bevonden uitspraken van Diederik Samsom (PvdA), geven misschien het beeld dat Rutte de feiten nooit op een rijtje heeft en dat wat Samsom zegt altijd klopt. Dat is niet zo. Maar moeten we om die reden de volgende keer een uitspraak van Rutte kiezen waarvan we weten dat die toch wel klopt? Dat is nou ook weer niet de bedoeling. Bij de factchecks over partijprogramma’s die in deze krant stonden was het uitgangspunt om stellingen na te lopen over onderwerpen die voor de partijen relevant waren. Tijdens de verkiezingcampagne zelf kwamen de belangrijkste onderwerpen van de debatten terug in next.checkt. De keuzes voor stellingen werden niet altijd gewaardeerd. Een andere factcheckredactie had wellicht andere beweringen gecontroleerd, maar we hebben ons zo goed mogelijk laten leiden door het debat en de partijen zelf.

De reacties op next.checkt op de site en in onze inbox gaan vooral over de oordelen die uitspraken opgeplakt krijgen. Ooit was het de bedoeling om alleen ‘waar’ en ‘onwaar’ te oordelen. Maar beweringen vertellen vaak niet de hele waarheid. Of soms klopt de strekking wel, maar zitten genoemde aantallen er flink naast. Wat dan? ‘Betwistbaar’ waren zulke beweringen. Een oordeel dat twee keer uitgedeeld is, en toen onbruikbaar bevonden werd. Veel te onduidelijk. ‘Half waar’ was beter hanteerbaar. Ook de buitencategorie ‘Pas op! Feitenvrij!’, vergelijkbaar met het door website Politifact gehanteerde ‘pants on fire!’, werd na een aantal weken vervangen. Vanaf februari was dat ‘gebakken lucht’ – slechts eenmaal uitgedeeld.

We discussiëren bijna dagelijks over het oordeel dat we geven. Lezers verwonderen zich vaak over de oordelen ‘ongefundeerd’ en ‘niet te checken’. „Die twee zijn toch hetzelfde?” Niet helemaal. Ongefundeerd is een stelling waar geen (goed) onderzoek naar gedaan is of waar geen betrouwbare cijfers over te vinden zijn. Niet te checken is een bewering die misschien wel op goede cijfers gebaseerd is, maar die voor ons niet te raadplegen zijn omdat het bijvoorbeeld niet-openbare informatie is. Maar toegegeven, ook wij vinden ze soms lastig uit elkaar te houden.

Zelf vinden we overigens de weg naar het oordeel toe vaak relevanter en interessanter dan het oordeel zelf. Het is niet voor niks dat we na het lezen van dezelfde feiten en nuances soms moeten discussiëren over het uiteindelijke oordeel.