Russische adoptiewet is voor critici de ‘wet van Herodes’

Is het Russische verbod op adoptie door Amerikanen een politieke actie? Volgens Russen die zich om wezen bekommeren, is de wet zeker niet in het belang van kinderen.

Slaapzaal in een weeshuis in Rostov aan de Don in het zuiden van Rusland. Dit weeshuis komt niet voor in het artikel. Foto Reuters

Pskov. - Een echtpaar uit Virginia adopteerde in 2008 een peuter uit Pskov. In hetzelfde jaar stierf het Russische jongetje in de Verenigde Staten. De Amerikaanse pleegvader liet zijn adoptiefzoon achter in zijn geparkeerde auto: midden in de zon. Dima Jakovlev stierf daar door oververhitting. Maar adoptievader Miles Harrison ging toch vrijuit, tot ontzetting van veel Russen.

Het was niet de eerste keer dat een Russisch adoptiekind omkwam in de VS. Maar of het nu een goed idee is om een wet in te voeren die adoptie door Amerikanen verbiedt? Die pijnlijke vraag verscheurt Rusland, nu een wet van kracht wordt die adoptie van Russische kinderen door Amerikaanse gezinnen voortaan onmogelijk maakt. De wet, vernoemd naar Dima Jakovlev, is namelijk eigenlijk het politieke antwoord op de Amerikaanse ‘Magnitsky-wet’ tegen mensenrechtenschendingen in Rusland.

Ministers uitten kritiek op de wet die vorige week door de Staatsdoema en deze week door de Federatieraad werd aangenomen. Een bekende volkszanger stuurde president Vladimir Poetin een smeekbede de wet niet over te nemen. De commotie had geen effect. Gisteren bekrachtigde Poetin met zijn contraseign de wet.

In de westelijke provincie Pskov, waar Dima Jakovlev vandaan kwam, vinden de communisten in hun partijkantoor aan de Gogolstraat dat een schande. Gezeten tegenover een gebeeldhouwd wit hoofd van Lenin, zo groot als een wasmachine, zegt woordvoerder Joeri Aleksejev (54): „Wij noemen dit de wet van Herodes. Die vermoordde ook zijn eigen kinderen.” Net als veel andere tegenstanders van de wet vrezen de communisten in Pskov – de communisten in de Doema en de Federatieraad stemden wel voor – dat weeskinderen die in een gezin hadden kunnen opgroeien nu veroordeeld worden tot een leven in staatsinstellingen. Daar is genoeg te eten, maar weinig persoonlijke aandacht. „Iedereen weet dat ze in een tehuis slechter af zijn. Een betere omgeving dan een gezin om in op te groeien is er nog nooit bedacht”, zegt Aleksejev.

Hij heeft reden om bezorgd te zijn. Er zijn sinds 1996 negentien gevallen bekend van Russische kinderen die stierven in een Amerikaans adoptiegezin. Het aantal kinderen dat in dezelfde periode in Russische pleeggezinnen stierf ligt echter vele tientallen malen hoger.

Een deur verder op de Gogolstraat in Pskov, op het lokale kantoor van regeringspartij Verenigd Rusland, zijn ze overtuigd van het tegendeel. „De kinderen zullen hier niet slechter af zijn”, zeggen Sergej Anisimov (34), vicevoorzitter van de afdeling-Pskov, en Natalja Nikiforova (50), partijlid en regiovoorzitter van de vrouwenbond Rusland. „We willen onze grondstoffen niet langer laten wegsijpelen. Zeker niet waar het menselijke grondstoffen betreft”, zegt Anisimov. „Deze wet drukt de hoop uit dat we in Rusland nu eindelijk onze eigen problemen gaan oplossen”, aldus Nikiforova.

Dat is ook het idee van premier Dmitri Medvedev: Rusland is inmiddels welvarend genoeg om voor alle weeskinderen te zorgen. Zijn ministers van Onderwijs en Buitenlandse Zaken hebben niettemin gewaarschuwd dat een adoptieverbod ingaat tegen eerder ook door Rusland gesloten humanitaire verdragen.

Bij Verenigd Rusland maakte die kritiek geen indruk. De indieners van de wet bleven overtuigd van hun gelijk. Hoe vakkundig de ministers ook zijn, dit keer zitten ze ernaast, verklaarde Doemalid en initiatiefneemster Jekaterina Lachova. Met wezen moeten diegenen zich bezighouden die zich normaal ook over het gezin ontfermen: de Russische vrouwen. In Lenins tijd was het toch ook diens echtgenote, Nadezjda Kroepskaja, die zich om wezen bekommerde, is haar redenering.

De directeur van het adoptiehuis waar Dima Jakovlev vandaan kwam is vrouw. Toch is ze mordicus tegen het adoptieverbod. Natalja Visjnjevskaja, een 56-jarige kinderarts, herinnert zich het jongetje nog. „Hij was zelf het kind van een weesmeisje”, vertelt ze in het tehuis in het stadje Petsjory, op zestig kilometer van Pskov. Het wat oudere echtpaar dat Dima kwam halen, ging goed met hem om. „Ik had geen enkele aanwijzing dat zoiets zou kunnen gebeuren”, zegt Visjnjevskaja. Vader Miles Harrison had wat haar betreft straf moeten krijgen, wegens dood door schuld. „Maar het is niet meer dan een zeer tragisch ongeluk”, zegt ze.

Met alle zestig baby’s en peuters in haar huis is wel iets aan de hand, vertelt de directeur. Ze heeft wel eens acht kinderen van dezelfde moeder in haar opvanghuis gehad. Door drankmisbruik tijdens de zwangerschap kwam elk volgend kindje erger gehandicapt ter wereld. Zo werkt het foetaal alcoholsyndroom. Het verklaart ook een deel van de psychische problemen waar kind en adoptieouders later vaak tegenaan lopen.

Op dit moment komt het grootste deel van alle weeskinderen in Rusland al bij Russische ouders en pleeggezinnen terecht. „Maar helaas zijn Russen tot nog toe niet erg geneigd om invaliden te adopteren”, legt Visjnjevskaja uit. Amerikanen doen dat het vaakst, op afstand gevolgd door Spanjaarden en Italianen.

In een speelzaal in het adoptiehuis in Petsjory kijkt een groepje kortgeknipte driejarigen onder begeleiding naar een film. Een kamer verder probeert een logopediste een meisje met een taalachterstand via een spiegel aan de praat te krijgen. „Ik ben trots op wat we doen. Maar met één verzorger op twaalf tot dertien kinderen kunnen wij nooit bieden wat een gezin kan”, zegt Visjnjevskaja.

Sinds 2005 adopteerden Amerikanen ruim 15.000 Russische kinderen, van wie zeker 444 invaliden. Het bekendste succesverhaal is dat van zwemster Jessica Long, geboren in Siberië als Tatjana Kirillova. Zij won twaalf keer goud op de Paralympics. De directeur wijst naar een prikbord vol vrolijke familiefoto’s. „Met duizenden adoptiekinderen in de Verenigde Staten gaat het wel goed.”

Boze tongen beweren dat de weeshuisdirecteur tegen de wet is omdat ze geld verdient aan de ‘verkoop’ van weeskinderen aan Amerikanen. Zelfs een voormalig medewerker van het weeshuis,die niet met naam in de krant wil, is daar van overtuigd.

Visjnjevskaja wuift het weg. „Al verdienen de [Amerikaanse] adoptiebureaus een ton aan een kind, ik krijg het geld niet te zien. Wij werken helemaal gratis, met overheidsbudget. Het maakt mij dus niet uit waar de ouders vandaan komen.”

Op het partijbureau van Verenigd Rusland in Pskov benadrukt vicevoorzitter Anisimov dat er een federaal programma komt om alle honderdduizend kinderen in Russische weeshuizen een gezin te geven. De staatstelevisie toont voorlichtingsfilmpjes. In een populaire tv-show worden wekelijks kinderen ter adoptie gepresenteerd. Ook is er al een website (www.videopasport.ru) met daarop foto’s, filmpjes en medische rapporten van kinderen uit heel Rusland. Wensouders kunnen selecteren op geslacht, leeftijd en regio, en dan met een wees komen kennismaken.

Volgens de site zijn er zo inmiddels 1121 kinderen geadopteerd, en zijn er nog duizend die een gezin zoeken. Voor de camera vertellen de oudste kinderen wat ze later willen worden. De jongsten lachen je toe terwijl ze in bad worden gedaan.

Is Rusland klaar om zijn eigen wezen, ook degenen die door alcoholisme van hun ouders zijn gehandicapt, een gezinsleven te bieden? „De interesse is opgeleefd. Maar nog niet genoeg”, denkt de weeshuisdirectrice.

De vicevoorzitter van Verenigd Rusland in Pskov op zijn beurt benadrukt dat de adoptiewet alleen voor Amerikanen geldt. Ouders uit andere landen zijn welkom. Althans, zolang hun staat niet de sancties tegen Russische ambtenaren overneemt.