Nieuw Nederlands

Steam Engine Jupiterimages

Het nieuwe jaar is een machine. Dat is lang geleden vastgesteld door een Russische schrijver. Tot mijn spijt weet ik niet meer wie. Misschien Konstantin Paustovskij (1892-1968). Zijn vader werkte bij de Russische spoorwegen; in zijn werk spelen treinen een belangrijke rol. In ieder geval moet ik bij deze beeldspraak denken aan een grote, glanzende constructie met cilinders, drijfstangen, krukassen, excentriekschijven, wielen. Geen plat plastic kastje met een touchscreen en een paar drukknoppen. Nee! Een soort stoomlocomotief uit het midden van de vorige eeuw. Op 1 januari nul uur nul wordt deze gigant in werking gesteld. Het mechanisme gaat bewegen, het komt op snelheid en in volle vaart, terwijl het overal knalt, vuurpijlen de lucht in gaan, raast het de toekomst in. Het nieuwe jaar is begonnen!

Maar wat is er met die oude machine gebeurd? Die komt in handen van de historici. Ze beginnen het gevaarte te slopen, proberen vast te stellen wat er allemaal mis is gegaan en komen ten slotte tot hun conclusies. Of ze krijgen verschil van mening. Over het aftandse kadaver dat we nu achter ons laten, zullen ze niet vlug ruzie krijgen. Althans, zo’n slap, rommelig, onbestemd jaar kan ik me niet herinneren. Rijk aan moord en doodslag, oplichterijen, plagiaat en andere leugens. Een kabinetsformatie vol vergissingen waarbij de hoofdrolspelers negen van de tien keer hartelijk lachend op de televisie verschenen. Daarna telkens weer de gigantische moordpartijen in Syrië waaraan geen macht ter wereld iets kan doen. En alles overwoekerd door de crisis waarvoor niemand een oplossing weet. Waar je ook kijkt, overal verschijnt 2012 als een jaar van roemloze, dieptreurige machteloosheid.

Maar er is een andere kant. Niet alleen hebben we een record aan geknoei en vruchteloosheid achter de rug. Ook het lol trappen is weer tot groter hoogte gestegen. Zo noem ik het: lol trappen. Officieel wordt het in deze tijd entertainment genoemd, en nog niet zolang geleden: amusement, en heel vroeger: verstrooiing. Het televisienieuws wordt voorafgegaan door de reclameblokken waarin dansende, schreeuwende of verheerlijkt kijkende figuranten je het allerbeste, allerheerlijkste, allermeeslependste ter wereld aanbieden. Zo is het in de reclame altijd gegaan. Maar ieder jaar vorderen de makers verder in hun kunst. Als je een jaar of dertig geleden onverhoeds met de voorstellingen van nu zou worden geconfronteerd, zou je denken dat er een gekkenhuis was losgebroken. Daarbij zijn de makers steeds dichter bij de klanten gekomen. Ze zijn je beste vrienden geworden, ze tutoyeren je en geven je intieme knipoogjes. Lazer op, denk ik ouderwets, en vergeefs. De reclamebranche had een goed idee. Niet alleen de Gouden Loeki, de prijs voor het beste spotje, maar ook de Loden Leeuw, voor het meest weerzinwekkende. Ik weet niet wie de Loden dit jaar heeft gewonnen, maar het zal een felle strijd geweest zijn.

Door de jaren heen veranderen de omgangsvormen en hetzelfde gebeurt met de taal. Woorden raken in onbruik en worden vervangen, al jaren, door Engelse. Waarom dat gebeurt, weet niemand. Voor mijn plezier heb ik eens een woordenboekje gemaakt waarin ik de gepikte woorden een Nederlandse spelling heb gegeven. Voor dit diezein heeft Piet een uhword gekregen. Goeie biznis. Sjoer. Hij heeft er ook flink mee gekesjt. Dat soort gebruikelijkheden. Het is gewoon geworden, misschien al sinds de Bevrijding en de opkomst van het Amerikaanse enterteenment, en het wordt steeds gewoner. Niets aan te doen.

Maar niet alleen de woordenschat verandert. Hetzelfde gebeurt met de uitspraak. In 1997 ontdekte de taalkundige Jan Stroop het Poldernederlands. De beroemde zangeres Trijntje Oosterhuis van de groep Total Touch had het verzoek gekregen mee te werken aan de 4 meiherdenking. Dat deed ze graag. Stroop luisterde naar haar voordracht en het viel hem op dat ze het over de vierde mai had. Hij ontdekte dat alle ei’s en ij’s door haar op die manier hervormd werden. En zo gaat dat met ontdekkingen: hij ging nog beter opletten. Het bleek de uitspraak van een hele nieuwe generatie te zijn. Hij heeft er een mooi essay over geschreven: Poldernederlands.

Misschien beleven we sinds een paar jaar een nieuwe fase. De ‘z’ wordt langzamerhand verdrongen door de ‘s’. Als op Radio 4 de praatjesmakerstijd is aangebroken, tussen twaalf en drie, schakel ik soms over naar ClassicFM, luister naar de mooooiste muziek. Sommige presentatoren laten achter woorden die op een t eindigen nog een s-je horen. Deze zender is overal te beluisteren, ieder moments en ook op internets. Vaak hoor je muziek van Wolfgang Amadeus Mootsaarts. En de afgelopen dagen in een ongeteld aantal uitvoeringen Stille nachts, heilige nachts. En nu: een gelukkig nieuwjaar.

    • S. Montag