Jammer van de penicilline, die helpt niet meer

In 2025 is het bijna honderd jaar geleden dat Alexander Fleming penicilline, het eerste antibioticum, ontdekte. De antibiotica waren wondermiddelen die honderden miljoenen levens redden, maar inmiddels hebben ze flink aan werkzaamheid ingeboet: bacteriën zijn geëvolueerd en er resistent tegen geworden. Op sommige plekken zijn de gevolgen van resistentie ronduit dramatisch. In de sloppenwijken van Aziatische en Afrikaanse metropolen slaan longontstekingen met multiresistente tuberculose en multiresistente pneumokokken genadeloos om zich heen. Vooral ondervoede kinderen en hiv-patiënten zijn er de dodelijke slachtoffers van. Testen op tuberculose is verplicht geworden voor reizigers die aankomen of terugkomen uit risicogebieden. Een nare, therapieresistente vorm van gonorroe heerst in de bordelen van Thailand.

In Europa zijn resistente bacteriën in de eerste plaats een ziekenhuisprobleem. Patiënten die complexe operaties ondergaan, verzwakt zijn door langdurige opname op de intensive care, of bijvoorbeeld zware chemotherapie krijgen, lopen een steeds groter risico te bezwijken aan onbehandelbare ziekenhuisinfecties. Niet zelden krijgen patiënten vier of vijf antibiotica tegelijk, in de hoop dat tenminste één ervan nog wat doet. Preventie is van levensbelang geworden, strikte hygiënische maatregelen zijn van kracht om uitbraken te voorkomen of in te dammen. Van elke patiënt wordt bij opname een resistentieprofiel van al zijn mogelijke ziekteverwekkers bepaald; DNA-technieken maken het mogelijk de uitslag hiervan binnen een paar uur te verkrijgen. Dragers van resistente bacteriën worden in isolatie verpleegd; bij verdenking van een infectie kunnen ze met hun DNA-resistentieprofiel meteen een behandeling op maat krijgen.

De belangrijkste drijfveer achter het strenge hygiënebeleid is juridisch van aard: infecties met ziekenhuisbacteriën worden niet langer beschouwd als onvermijdelijke risico’s, maar als grond voor schadeclaims. Wie er een oploopt, kan de zorgverlener aansprakelijk stellen, zeker nu we door genetische typeringen van ziektekiemen exact kunnen vaststellen hoe iemand is besmet.

Het grootste risico voor uitbraken vormen de bewoners van verpleeghuizen. Hygiënische maatregelen kunnen in deze instellingen nauwelijks gehandhaafd worden, dus resistente bacteriën worden er hartstochtelijk uitgewisseld. Op de tweede plaats staan overnames uit het buitenland. Een uitbraak heeft enorme financiële consequenties en daarom pogen ziekenhuizen risicopatiënten te weren. Dit beleid is in sommige zorginstellingen zo enorm doorgeslagen dat het herinneringen oproept aan de melaatsen die in de Middeleeuwen slaand op pannen hun komst moesten aankondigen. Gelukkig is er inmiddels wetgeving in de maak om zulke praktijken te verbieden en ook voor deze patiënten de beste behandeling te garanderen. Terug naar het preantibiotisch tijdperk van voor 1928 is namelijk al ver genoeg de geschiedenis in.

Miquel Ekkelenkamp (Miquel Bulnes) is schrijver en arts-microbioloog.