Het was het politieke jaar van Rutte. Maar het ging niet alléén maar goed

Foto's ANP

PvdA-leider Diederik Samsom werd door pers en publiek uitgeroepen tot politicus van het jaar. Maar premier Rutte speelde op minstens zoveel momenten dit jaar een hoofdrol. Het politieke jaar 2012 was voor Rutte een bewogen jaar, vol hoogte- en dieptepunten. Een terugblik.

21 april: Catshuisoverleg mislukt en kabinet-Rutte valt

Het is zaterdagmiddag 21 april. Rond 14.30 uur verlaat PVV-leider Wilders het Catshuis. Na zeven weken onderhandelen zijn de besprekingen tussen VVD, CDA en PVV over extra bezuinigingen alsnog stukgelopen. De partijen waren er zo goed als uit, maar de PVV wilde op het laatste moment toch geen handtekening zetten en koos er voor het kabinet-Rutte ten val te brengen. Al na anderhalf jaar breekt de samenwerking met de PVV Rutte op.

Voor Rutte is de val van zijn kabinet een enorme tegenvaller. Aan de uitvoering van veel beleid uit het regeer- en gedoogakkoord was nog maar net echt begonnen. Wilders heeft hem in de kou laten staan, vindt Rutte. In de maanden die volgen zal Rutte de PVV-leider met succes neerzetten als iemand die op het laatste moment, in tijden van economische crisis, voor zijn verantwoordelijkheid is weggelopen. Wilders zou zich verweren door te zeggen dat hij niet wilde bezuinigen met het tempo dat ‘Brussel’ van Nederland eiste.

Rutte betoonde zich op de middag van 21 april overigens een machtspoliticus, zeiden collega’s onlangs in NRC Handelsblad. Hoewel het CDA, met wie hij zo goed had samengewerkt, niet al voor de zomer verkiezingen wilde, sloot Rutte die middag een monsterverbond met PvdA en SP vóór vroege verkiezingen. Tot verbijstering van CDA-leider Van Haersma Buma; zijn partij had het nakijken. “Je zag daar dat onze premier véél overheeft voor het Torentje”, herinnerde D66-leider Pechtold zich. “Het CDA lag op de grond, en Rutte en de VVD kozen ervoor om erop te gaan staan”, aldus ChristenUnie-voorman Slob.

Bekijk hier de reacties en Rutte en Wilders op het mislukte Catshuisoverleg:

16 mei: en toen was er ineens een Lente-akkoord

Wat in zeven weken Catshuis niet lukte, lukte wel in twee dagen. Met Wilders buitenspel, bleken VVD, CDA, D66, ChristenUnie en GroenLinks elkaar verbazingwekkend snel te vinden in een omvangrijk bezuinigingspakket om het begrotingstekort terug te dringen. Een akkoord bereikt onder druk van Brussel. Alles voor de drie procentsregel.

De rol van Rutte in de totstandkoming van het akkoord? Die was er niet. Hij hield zich volledig afzijdig. Blok zat namens de VVD aan tafel en toen de onderhandelingen vorderden, probeerden de partijen tevergeefs Rutte er alsnog bij te halen, zo bleek uit de reconstructie van vijf partijleiders eerder deze maand in NRC Handelsblad. Buma zegt daarin dat hij Rutte die hele week niet heeft gezien:

“Wij hadden lange dagen onderhandeld, en hij kwam, na drie dagen, ‘even luisteren’ wat er lag. De premier!”

Weken nadat het akkoord op hoofdlijnen is gesloten, en de financieel woordvoerders nog altijd druk zijn met de verdere uitwerking ervan, ging Rutte met vakantie. Een ambtenaar van Algemene Zaken na een binnengekomen sms’je: “Jullie krijgen de groeten van Rutte, uit New York”, zo bleek uit de reconstructie.

Bekijk hier de reactie van ‘oliemannetje’ De Jager op het Lenteakkoord:

12 september: VVD en PvdA grootste bij verkiezingen

Als om negen uur de eerste exit-poll 41 zetels voorspelt voor de VVD, lijken de liberalen een monsterzege te hebben geboekt. Maar de PvdA krijgt volgens de eerste prognoses ook 40 zetels. Voor beide partijen is de uitslag onverwachts goed. Voor Rutte moet het voldoening geven dat de PVV is afgestraft door de kiezer: Wilders houdt slechts vijftien zetels over. De PVV, en niet de VVD, heeft geleden onder het mislukte Catshuisoverleg.

Voor Rutte is de uitslag een enorme opsteker omdat hij tijdens de verkiezingscampagne volop onder vuur ligt. Hij krijgt kritiek als hij de PvdA, met wie hij later zou gaan samenwerken, een bedreiging voor Nederland noemt. Ook doet hij volgens andere partijen onhoudbare (en later inderdaad gebroken) beloftes over nieuwe steun aan Griekenland en het handhaven van de hypotheekrenteaftrek. Maar Rutte scoort bij de kiezer met zijn pleidooi voor het op orde brengen van de schatkist.

Al op de avond van de verkiezingen wordt duidelijk dat de VVD met de PvdA in zee moet. Erg vervelend vindt Rutte dat niet. Al in de zomer van 2011 zegt Rutte, na moeizame gesprekken over de begroting van 2012, tegen het CDA dat hij nooit meer met Wilders in zee wil. Gedurende de spannende verkiezingsavond sms’t Rutte voortdurend met Samsom. Het goede contact zou de basis leggen voor een snelle formatie.

Bekijk hier een deel van de overwinningsspeech van Rutte:

29 oktober: regeerakkoord gepresenteerd - Rutte II een feit

Maandagmiddag 29 oktober. Het is zover. Het regeerakkoord is af en het tweede kabinet-Rutte is er klaar voor. De laatste fase van de kabinetsformatie is niet meer dan een formaliteit.

Precies een maand eerder, op maandag 24 september lagen de hoofdlijnen van het regeerakkoord al vast en een dag later werden de ministeries verdeeld, zo blijkt uit een NRC-reconstructie gebaseerd op gesprekken met de hoofdrolspelers.

Het voorwoord van het regeerakkoord is veelzeggend:

“Wij hebben ons niet laten verlammen door verschillen of het tegenhouden van plannen van de ander.”

Rutte wilde zo graag een akkoord bereiken, vertelt Wilders later in de reconstructie, dat hij voortdurend het gevaar loopt zichzelf en zijn partij uit het oog te verliezen. De ophef over de inkomensafhankelijke zorgpremie verbaasde de PVV-voorman daarom niets:

“Hij kan alles weggeven, niet goed nadenken, politieke gevolgen niet overzien, vooral denken: we moeten er snel uitkomen voor de financiële markten. [...] Als de PvdA had gevraagd alle lantaarnpalen rood te verven had hij acuut gezegd: prima idee! Als hij maar aan de macht blijft.”

Pragmatisch en bereid tot compromissen. Geen man van de inhoudelijke vergezichten. Zo staat Rutte te boek.

Bekijk hier de presentatie van het regeerakkoord:

9 november: regeerakkoord opengebroken om onrust zorgpremie

De inkt van het regeerakkoord is nog maar net opgedroogd of er ontstaat grote onrust over het plan van Rutte-II een inkomensafhankelijke zorgpremie in te voeren. De lof voor de snelle formatie en hervormingen uit het regeerakkoord verdampt snel als duidelijk wordt hoeveel mensen per maand extra aan zorgpremie moeten gaan betalen. De VVD komt in opstand: partijprominenten veroordelen het plan en honderden leden zeggen hun lidmaatschap op.

Het crisismanagement van Rutte lijkt vervolgens tekort te schieten, blijkt uit een reconstructie van de gebeurtenissen in NRC:

Rutte is met een economische missie in Turkije. Partijgenoten en de coalitiepartner hebben moeite hem te bereiken. Slechts eenmaal verdedigt hij het compromis met de PvdA in het openbaar. Voor de rest blijft hij buiten beeld. En binnenskamers komt het initiatief om een alternatief uit te werken niet van de premier, maar van Samsom en Halbe Zijlstra, de nieuwe fractievoorzitter van de VVD.

Op 9 november besluiten VVD en PvdA het regeerakkoord open te breken en de inkomensafhankelijke zorgpremie te schrappen. Binnen een paar dagen zijn de partijen er opnieuw uit: het verkleinen van de inkomensverschillen, een eis van de PvdA, gebeurt nu via de inkomstenbelasting. Rutte zegt dat hij akkoord is gegaan met een maatregel “die een verkeerde maatregel bleek te zijn”.

Bekijk hier het moment dat Rutte erkent dat hij een fout heeft gemaakt:

Kortom…

Waar het politieke jaar voor Rutte slecht begon met de val van zijn eerste kabinet, na de mislukte Catshuisonderhandelingen, eindigt het jaar met verkiezingswinst en een nieuwe kabinetsploeg onder zijn leiding. En dat alles na een matige campagne, waarin de VVD in toenemende mate onder druk kwam te staan in de peilingen. Rutte wist het Pinokkio-imago dat hem werd aangemeten maar moeilijk van zich af te schudden. Ironisch genoeg was het ‘boosdoener’ Diederik Samsom (‘Meneer Rutte, nou doet u het wéér’) tot wie hij na de verkiezingen veroordeeld was.

Hoewel het regeerakkoord er snel kwam en met veel euforie werd gepresenteerd, kreeg Rutte de plannen rond de inkomensafhankelijke zorgpremie even snel terug in zijn gezicht. Een taxatiefout. Nadat de discussie over koopkrachtplaatjes leek te escaleren moesten alle zeilen worden bijgezet om de boze VVD-achterban en teleurgestelde partij weer tot bedaren te brengen. Er zal Rutte veel aan gelegen zijn de rust voorlopig intern te bewaren en daarnaast de banden met de oppositie aan te halen. Niets zo fijn als een meerderheid vinden (in beide Kamers) en weinig politiek gedoe. Want van zijn kwaliteiten als crisismanager moet de premier het niet hebben.

    • Pim van den Dool en Marije Willems