We gaan badr of met bangalijst naar nivelleringsfeestje

In 2012 raakten weer talrijke nieuwe woorden in zwang. Van facebookmoord, inbrekersrisico en nivelleringsfeestje tot bangalijst. Volgens Van Dale is project X-feest nummer één. Het genootschap Onze Taal maakt op 31 december de winnaar bekend.

Appconomie

Kop in de Volkskrant van maart 2012: ‘In de appconomy stroomt geld niet vanzelf binnen’. In het Engels komt appconomy al sinds 2010 voor, in het Nederlands was het niet eerder aangetroffen. Veel bedrijven hopen dat het goudschip binnenvaart na de lancering van hun briljante app (,,deze app vertaalt tussen 64 talen!’’), maar in de praktijk worden maar heel weinig betaalapps een hit. Appconomie is gevormd naar het voorbeeld van onder meer e-conomie, newconomy en webconomy.

Badr gaan

Gehoord in de jeugdtaal: badr gaan. Het gaat hier om een vormaanpassing van het oudere bad gaan, eveneens jeugdslang, met een knipoog naar de Nederlands-Marokkaanse kickbokser Badr Hari. Je kunt door van alles bad of badr gaan, maar meestal heeft het te maken met alcoholgebruik. Te veel gezopen, over je nek gegaan, je helemaal niet lekker voelen. ,,Ouwe, ik ben helemaal badr gegaan.’’ De woordspeling sluit aan bij het opmerkelijke gedrag van Badr Hari: drie maanden in de cel op verdenking van zware mishandeling, drie dagen vrij, meteen terug de bak in omdat hij zich niet aan afspraken met Justitie hield. Niet iets om je lekker van te voelen, lijkt de gedachte.

Bangalijst

Het woord bangalijst, voor ‘lijst met namen van meisjes die naar verluidt gemakkelijk tot seks over te halen zijn’, kwam in het nieuws door een triest bericht over de zelfmoord van een 13-jarig meisje uit Pijnacker. ,,Op internet en sociale media’’, meldde het ANP begin maart, ,,gaan geruchten dat het meisje zich van het leven heeft beroofd omdat haar naam zou voorkomen op een zogenaamde ‘bangalijst’.’’ Banga is straattaal voor ‘slet’, vandaar. Kop boven dit nieuwsbericht: ‘Politie: doe aangifte tegen sekslijst’.

Bultrugknuffelaar

Curieuze vertoning aan het eind van het jaar: een team van deskundigen kreeg het niet voor elkaar om een gestrande bultrug uit zijn lijden te verlossen. Men probeerde een grote dosis slaapmiddel in de borstspier van het dier te injecteren. En vervolgens in zijn staart. Waar is de tijd gebleven dat je een dier uit zijn lijden verloste met een kogel? Sommige dierenvrienden en bultrugknuffelaars, zoals ze werden genoemd, toonden na de trage dood van Johannes / Johanna hun minder knuffelige kant: zij bedreigden de falende bultrugredders met de dood en scholden hen de huid vol. Dat blijft een van de opmerkelijkste aspecten van internet: bevorderden pen en papier nog enige terughoudendheid, op internet gaan alle remmen los.

Click-activisme

In maart ging hij viraal, zoals dat tegenwoordig heet, een documentaire die opriep om de Oegandese rebellenleider Joseph Kony, beschuldigd van talloze oorlogsmisdaden, te laten arresteren. Binnen een maand was de documentaire op internet ruim 100 miljoen keer bekeken. Dat leverde talloze likes op, die je maakt door op een omhoog gestoken duim te klikken. ,,Het risico bestaat’’, stelde deze krant terecht, ,,dat dit soort digitaal protest blijft hangen bij een enkele muisklik: het zogeheten click-activisme. Want is het niet heel eenvoudig om vanuit je luie stoel even je mening over een sociale of politieke kwestie te geven om vervolgens weer door te gaan met alledaagse beslommeringen?’’

Facebookmoord

Op 14 januari 2012 stak de 14-jarige jongen Jinhua het 15-jarige meisje Winsie met een mes neer in de deuropening van haar huis. Aanleiding: op Facebook had Winsie opmerkingen gemaakt over vermeend promiscue gedrag van haar vriendin Polly. Waarna Polly en haar vriendje Jinhua inschakelden om Winsie te straffen. Omdat kwaadsprekerij op Facebook tot deze moord leidde, vonden de media snel een naam: de Facebookmoord. En omdat Facebook een invloedrijk nieuw medium is, ontstond onmiddellijk de vraag: is dit medium niet een klein beetje medeverantwoordelijk voor Winsies dood? Nou nee, maar alleen al die gedachte zorgde voor kolossale media-aandacht, in binnen- en buitenland.

Fatsoenskloof

Woord dat in februari fors piekte, onder meer op Twitter. Het ontstond spontaan tijdens een discussie in De Wereld Draait Door, tussen PowNews-verslaggever Rutger Castricum enerzijds en Felix Rottenberg en Frénk van der Linden anderzijds. Politiek commentator Rottenberg tegen Castricum: ,,Wat jij maakt is geen nieuws, het is cabaret, afzeiktelevisie. Het hoort niet bij het vak van een politicus om daarmee om te gaan.’’ Reactie van Castricum: ,,Nee, wij maken een nieuwsprogramma. Er is een generatiekloof tussen onze kijkers en u, als u van ons programma zou smullen zouden we een probleem hebben.’’ Waarop journalist Frénk van der Linden: ,,Nee, het is geen generatiekloof, het is een fatsoenskloof.’’

Na het Nieuwe Werken en het Nieuwe Rijden zou je in Rutger Castricum een representant van de Nieuwe Nederlander kunnen zien: grensoverschrijdend en brutaal tot op het bot, maar lichtgeraakt en kleinzielig als hij kritiek krijgt. Reactie van Castricum op Van der Linden: ,,Wie ben jij eigenlijk, wil je ook wat zeggen?’’

Inbrekersrisico

,,De inbreker die maandagnacht om het leven kwam na een worsteling met twee bewoners heeft zelf het risico opgezocht, vindt staatssecretaris Fred Teeven. „Het is treurig dat er iemand dood is, maar dat is wel het inbrekersrisico.’’ Dat schreef deze krant eind september. Op het eerste gezicht lijkt er weinig tegen Teevens redenering in te brengen, maar nog diezelfde dag kopte het ANP: ‘Inbrekersrisico is een onzinterm’. ,,In Nederland geldt als hoofdregel’’, verklaarde de Amsterdamse strafpleiter Richard van der Weide, ,,loop weg en doe niets. Bel 112, of ga onder je bed liggen. Er geldt een verbod op eigenrichting, het geweldsmonopolie ligt bij de Staat. Je mag alleen iets doen als je eigen leven of dat van anderen acuut gevaar loopt. Inbrekersrisico, zoals Teeven het noemt, is een onzinnige term, een non-term.’’ In de discussie die hierop volgde, bereikte inbrekersrisico een hoge frequentie, zeker voor een non-term. De Grote Van Dale vermeldt al 41 samenstellingen met -risico, waaronder inbraakrisico.

Kunduzakkoord

Tamelijk saaie neologismen zijn vaak het succesvolst, zeker als ze betrekking hebben op de politiek of de overheid. Of het woord Kunduzakkoord over tien jaar nog een belletje doet rinkelen is niet te voorspellen, maar in 2012 werd het heel vaak gebruikt. Zoals bekend gaat het om het akkoord dat, na de val van het Kabinet-Rutte I, op 26 april 2012 in recordtijd werd gesloten tussen VVD, CDA, D66, GroenLinks en de ChristenUnie.

Deze partijen steunden eerder gezamenlijk de ‘politietrainingsmissie’ (een neologisme uit 2007) in de Afghaanse provincie Kunduz, vandaar de naam. Pogingen om de naam te veranderen in Lenteakkoord, Oranjeakkoord of Vijfpartijenakkoord (zulke vrolijke associaties roept Afghanistan niet op), bleven zonder succes. Vooral Geert Wilders, de PVV-voorman die tot voor kort geregeld in het nieuws was, kan Kunduzakkoord en Kunduzcoalitie met meesterlijke verachting uitspreken.

Majorana-deeltje

In april 2012 maakten Delftse natuurkundigen bekend dat ze het voor het eerst echt hadden gezien: het Majorana-deeltje of Majorana-fermion. Dit deeltje is genoemd naar de Italiaanse natuurkundige Ettore Majorana, die het bestaan ervan in 1937 voorspelde. Om wat voor deeltje gaat het? Wikipedia: ,,Een Majorana-deeltje of Majorana-fermion is een type fermion dat zijn eigen anti-deeltje is.’’ Makkelijker te begrijpen is dat het Majorana-deeltje van groot belang kan zijn voor zeer krachtige kwantumcomputers. De opwinding onder natuurkundigen was dan ook groot. Wat meehielp is dat Ettore Majorana, een briljant theoretisch natuurkundige, in 1938 spoorloos verdween. Sindsdien wordt er gedebatteerd over wat hem is overkomen: zelfmoord, vermoord, ontvoerd, naar Zuid-Amerika vertrokken of ingetreden in een klooster? Fraaie kop in deze krant: ‘Fysicus verdwenen, deeltje gevonden’.

Mamaporno

Vertaling van het Engelse mommy porn, dat ook in Nederland werd gebruikt als typering voor de bestseller die Erika Leonard publiceerde onder het pseudoniem E.L. James. Van dit boek, een drieluik met als eerste deel Fifty Shades of Grey, werden wereldwijd al 65 miljoen exemplaren verkocht. Wat in de Nederlandse en Vlaamse media leidde tot koppen als ‘Mommy Porn helpt boekenindustrie er bovenop’, ‘Nieuwste boekentrend: Mommy porn of cliteratuur’ (ook cliteratuur is een nieuw woord) en ‘Mama porno is een hit’ (bron voor deze spelfout: de NOS).

Elsbeth Etty waarschuwde nog in deze krant: ,,Het Bijbelboek Genesis waarin Eva van haar onschuld wordt beroofd door een slang is opwindender dan deze hooguit enigszins pikante damesroman’’, maar er werd niet naar haar geluisterd en ook in Nederland werd Vijftig tinten grijs een megahit. Titels van populaire boeken leiden geregeld tot nieuwe uitdrukkingen. Denk aan Voer voor psychologen, Nooit meer slapen en Van oude menschen, de dingen, die voorbijgaan. Deel twee van Leonards drieluik heet in vertaling Vijftig tinten donkerder en deel drie Vijftig tinten vrij. Inmiddels is daar al volop op gevarieerd: vijftig tinten islam; vijftig tinten genot; vijftig tinten roze / oranje / zwart, enzovoorts. ‘Vijftig tinten iets’ zou weleens een van de succesvolste nieuwkomers van 2012 kunnen zijn.

Mayakalender

Natuurlijk is het woord Mayakalender ook vóór 2012 weleens aangetroffen, maar nooit zo vaak als dit jaar. Wellicht zal een ondergangsprofeet ooit gelijk krijgen, maar het nare is dat hij (of zij) nooit zal kunnen zeggen: ,,Zien jullie wel, ik zei het toch!’’ Voorlopig blijken ondergangsprofeten – en ze zijn er bij bosjes – het telkens bij het verkeerde eind te hebben, in dit geval een toepasselijke uitdrukking. Als u dit leest is de wereld niet vergaan op 21-12-12, wat twee oorzaken kan hebben: óf de Maya’s óf de Mayakalender-exegeten zaten ernaast. Hoe dan ook: dapper voorwaarts naar de volgende ondergang (volgens een dominee uit Pennsylvania op 13-3-13).

Nivelleringsfeestje

Door akkoord te gaan met een inkomensafhankelijke zorgpremie beging de VVD haar grootste politieke blunder in decennia. Er stak een storm van protest op, al snel premieoproer genoemd. Diederik Samsom hield zich wijselijk gedeisd, maar PvdA-voorzitter Hans Spekman zei tegen het Algemeen Dagblad: ,,Nivelleren is een feest.’’Iets een feest noemen dat zoveel mensen overduidelijk zorgen baarde, veel botter had het niet gekund. Spekman had het woord nivelleren net zo goed in een bak plutonium kunnen hangen, want nu is het voor lange tijd besmet, te vies om aan te pakken, in welke coalitiebespreking ook. Kon Henk Kamp in 2011 nog met goed fatsoen zeggen: ,,De VVD wil ook dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen’’, na Spekmans nivelleringsfeestje zal hij dat in het openbaar niet snel meer doen.

Onderwaterhypotheek

Niet een woord dat je snapt zonder uitleg, maar het deed het goed: vooral op Twitter, op internet en in financieel-economische vakbladen. Een onderwaterhypotheek is een hypotheek waarbij de hypotheekschuld hoger is dan de marktwaarde van het onderpand. ‘Onderwaterhypotheek eerder regel dan uitzondering’, kopte InFinance.nl in oktober, een bewering die met veel cijfers werd onderbouwd. Het is ook een internationaal probleem. Eurobench: ,,De eerste Spanjaarden hebben zelfmoord gepleegd omdat ze de onderwaterhypotheek niet meer konden betalen.’’

Pandapunt

Er zijn tegenwoordig diverse woordverkiezingen. Hier enkele uitslagen: project X-feest is volgens Van Dale het Nederlandse woord van 2012 en frietchinees het Vlaamse woord van 2012; pandapunt is volgens het Instituut voor Nederlandse Lexicologie het mooiste woord van 2012, en het Winterswijkse dialectwoord pieneköttel (betekenis ‘zuinig persoon’) is uitgeroepen tot het mooiste dialectwoord van 2012. Het genootschap Onze Taal maakt de uitslag op 31 december bekend; pandapunt staat op de shortlist, samen met o.a. bangalijst en inbrekersrisico.

Pandapunt is in dit rijtje de opmerkelijkste verschijning. ,,Deze term stamt uit corporale kringen en staat voor elke maand dat je geen seks hebt – een verwijzing naar de bekende frigide berensoort. Als je twaalf pandapunten hebt, moet je een feestje geven’’, lichtte Rutger Lemm begin 2012 in deze krant toe. Inmiddels is er een website waar je pandapunten kunt bijhouden; tot welk doel is onduidelijk. Vooruit, wij kiezen ook het mooiste / beste / meest kenmerkende woord van 2012, voor wat het waard is: fatsoenskloof, in de hoop dat die kleiner wordt.

Project X-feest

Dit beeld is bij veel puberouders blijven hangen: als je kind op Facebook publiekelijk aankondigt een verjaardagsfeestje te vieren heb je, voor je het weet, 20.000 hooligans in je straat staan. Samen met de Mobiele Eenheid. Conclusie: een privé-uitnodiging op het publiek toegankelijke deel van Facebook is le-vens-ge-vaar-lijk! Onzin natuurlijk, hoewel je na Haren onmogelijk kunt ontkennen dat er helemaal geen risico’s aan verbonden zijn. Wat begon als een grap (we doen allemaal net alsof we komen), liep steeds verder uit de hand, mede doordat de media er een hype van maakten. Niet alleen in Nederland, ook in België, Duitsland, Finland, Groot-Brittannië, Japan, Polen, de VS en Zuid-Afrika besteedden de media aandacht aan deze kwestie. Een en ander leidde, zoals bekend, tot rellen die Facebookrellen werden genoemd. De aanduiding Project X-feest verwijst naar de Amerikaanse filmkomedie ‘Project X’, waarin een feest volledig uit de hand loopt. Bijna net zo opmerkelijk als de rellen zelf: de commissie die ze, onder leiding van Job Cohen, gaat onderzoeken blijkt daar zeker een half jaar voor nodig te hebben. Schade rellen: ¤ 10.000. Kosten adviseurs Haren: € 217.000. Kosten onderzoekscommissie: €389.075.

RT ouwe!

Veel docenten en ouders maken zich er zorgen over: de invloed van Twitter, WhatsApp en sms op het Nederlands. De angst is dat jongeren die in digitale berichten doorlopend afkortingen gebruiken, straks niet meer weten hoe het écht hoort. Het standaardvoorbeeld: w8 ff. Taalkundigen wijzen in dit verband altijd op code switching, het doorgaans feilloze vermogen van mensen om bijvoorbeeld van dialect naar ABN of van informeel naar formeel taalgebruik over te stappen – al naar gelang de situatie vereist. En dus ook van w8 ff, naar ,,wacht even’’. Overigens beperkt de invloed van Twitter zich niet tot de schrijftaal. Onlangs gehoord, onder jongeren: ,,RT man!’’ En: ,,RT ouwe!’’ RT is twitterjargon voor ‘retweet’: met instemming het bericht, de tweet, van een ander doorsturen. In dit geval werd het gebruikt voor ‘helemaal met je eens man’, ‘je hebt volkomen gelijk ouwe’. Geestige RT van wat vaak wordt aangezien voor de oudste Nederlandse zin: ,,Hebban olla uogala nestas hagunnan, behalve jij en ik. Wr w88 we op?’’

Weglooppoliticus

Hij hoefde maar een sms’je of tweet te sturen en de vaderlandse pers hing aan zijn lippen. Alles wat hij zei werd op een goudschaaltje gewogen, want met name tijdens Rutte I was Geert Wilders de onderkoning van Nederland, de man die vanuit het gedoogbankje de touwtjes in handen hield. Maar sinds hij Rutte I liet struikelen, lijkt hij wel een gewone politicus geworden: opmerkelijk gekapt, maar dat weten we nou wel, met af en toe een korte oneliner in het Journaal. Die zijn altijd bijtend (gesproken tweets eigenlijk), maar een tikkeltje nerveus gebracht. Belangrijker is: wie neemt de uitvinder van neologismen als bedrijfspoedel, kopvoddentaks en tuigdorp nog écht serieus? Hij staat nu immers te boek als de weglooppoliticus, een geslaagde framing (zoals dat tegenwoordig heet) door Mark Rutte. Wilders, de politicus die, als het erop aankomt, wegloopt voor regeerverantwoordelijkheid en zelfs voor gedoog-regeer-verantwoordelijkheid.

Met dank aan Jaap Engelsman. Ewoud Sanders schrijft jaarlijks in deze krant over nieuwe woorden.

    • Ewoud Sanders
    • Ellen de Bruin
    • Paul Steenhuis