Met wie doet Fido het eigenlijk?

Author Emma Donoghue poses at an undisclosed location in this undated photo released to the press on Sept. 14, 2010. Donoghue wrote the novel "Room." Photographer: Nina Subin/Hachette Book Group via Bloomberg EDITOR'S NOTE: NO SALES. EDITORIAL USE WITH PREVIEW/REVIEW OF BOOK ONLY. Via Bloomberg

Een literaire roman met de titel De verzegelde brief – dat roept verwachtingen op. De eerste verwachting is uiteraard dat die verzegelde brief vóór afloop van de roman opengaat en haar geheimen prijsgeeft. Verder roept de titel associaties op met zaken als geheimen, spanning, liefde. Kán zo’n titel nog wel? Of hebben we hier te maken met een pastiche op een 19de-eeuwse roman?

Nee, een pastiche is het toch niet, al leunt de auteur hier en daar wel op haar 19de-eeuwse voorgangers. Die auteur is Emma Donoghue, die in 2010 met haar beklemmende roman Kamer net niet de Booker Prize won. Wel kwam door haar plek op de shortlist ook haar eerdere werk weer in de belangstelling. De verzegelde brief is de vertaling van haar roman The Sealed Letter, oorspronkelijk verschenen in 2008.

Het begint met een ontmoeting op straat, in de drukte van het Victoriaanse Londen. Fido Faithfull, 29 en nog steeds niet getrouwd, komt opeens haar vroegere vriendin Helen tegen. Ooit deelde Fido een woning met diezelfde Helen en haar bedaagde echtgenoot Harry, die iets hoogs bij de marine is. Helen en Harry vertrokken naar Malta, Fido begon een drukkerij en vestigde haar naam als uitgeefster van een feministisch tijdschrift.

Helen en Harry blijken terug te zijn in Engeland, en opnieuw raken de levens van deze drie mensen met elkaar verweven. Helen heeft een minnaar en gebruikt de naïeve Fido om haar overspel te verbergen voor echtgenoot Harry. Die komt er toch achter en vraagt een scheiding aan.

Door een nieuwe wet is echtscheiding voor het eerst binnen het bereik van de middenklasse gekomen. Er volgt een proces dat voor veel ophef zorgt. Ook Fido moet eraan geloven, zij wordt als getuige opgeroepen.

Bronnenmateriaal

Fido, Helen en Harry hebben echt bestaan. Donoghue baseerde haar roman op een geruchtmakende echtscheidingszaak uit 1864. De verzegelde brief doet dan ook denken aan De geheime liefde van Mrs Robinson van Kate Summerscale, dat eerder dit jaar verscheen. Ook Summerscale ging uit van een spraakmakende Victoriaanse echtscheidingszaak, alleen verwerkte zij haar bronnenmateriaal niet tot een roman, maar maakte ze er non-fictie van.

Voor lezers van Summerscales boek is De Verzegelde brief dus een aanrader, al was het alleen maar om de twee verschillende benaderingen te vergelijken. Opmerkelijk genoeg bevat De verzegelde brief zelfs een vooruitwijzing naar het later verschenen boek van Summerscale. In hoofdstuk XII komt tijdens een onderhoud tussen Helen en haar advocaat een recente echtscheidingszaak ter sprake van ‘een zekere mevrouw Robinson’ waarin ‘een bijzonder openhartig dagboek’ een rol speelde. Laat dat nou net de zaak zijn waarop Summerscale haar boek heeft gebaseerd.

Donoghues besluit om van haar echtscheidingszaak een roman te maken, heeft het voordeel dat ze haar fantasie kan gebruiken om lege plekken in te vullen zodat van de geschiedenis een boeiend, doorlopend verhaal kan worden gemaakt.

En dat doet ze dan ook. Ze beschrijft de gebeurtenissen afwisselend vanuit het perspectief van Fido, Helen of Harry. Die perspectiefwisselingen zijn functioneel: niet alleen worden verschillende kanten van het verhaal belicht, ook worden onze opvattingen over de personages voortdurend bijgesteld.

De Helen die Fido ziet, valt niet samen met de Helen zoals haar echtgenoot die waarneemt – en als het perspectief bij Helen ligt, blijkt ze toch weer anders dan we op grond van de gezichtspunten van Fido en Harry vermoedden. Zo wordt het boek een carrousel van verschuivende opvattingen over de hoofdpersonen. Pas aan het einde van de roman wordt duidelijk hoe de verhoudingen tussen Fido, Helen en Harry al die tijd precies lagen.

De verzegelde brief is behalve een echtscheidingsdrama ook een verhaal over vriendschap, bedrog en ambities. Via het perspectief van Fido krijg je een idee van de tegenwerking waarmee feministen van de Eerste Golf werden geconfronteerd, terwijl we via Helen en Harry iets meekrijgen over de onvoorziene gevolgen die de nieuwe echtscheidingswet had voor het zelfbeeld, de maatschappelijke positie en de kinderen van de betrokkenen.

Interieurs

Tussen alle verwikkelingen door geeft Donoghue ook nog eens een zeer levendig tijdsbeeld. Ze heeft zich uitgebreid gedocumenteerd als het gaat om straatbeeld, mode en interieurs. Soms draaft ze zelfs een beetje door. In haar enthousiaste pogingen ons midden in de Victoriaanse tijd te plaatsen, laat ze haar personages wel érg oplettend rondkijken, alsof ze toeristen zijn in hun eigen tijd.

Onoverkomelijk is dat niet. Je kunt het ook zien als onderdeel van het literaire spel dat Donoghue speelt. Een parodie op een 19de-eeuwse roman wordt het nergens, al verlucht ze haar roman met verwijzingen naar het werk van Charles Dickens en Wilkie Collins en speelt ze met conventies en kenmerken van de Victoriaanse roman, zoals die verzegelde brief uit de titel, die de hele roman door een geheimzinnige dreiging uitstraalt en aan het eind inderdaad wordt geopend.

De inhoud is, zoals dat hoort, behoorlijk verrassend.

    • Rob van Essen