Barack Obama, John Boehner in Washington's masterpiece

Als in Washington geen akkoord over de staatsschuld wordt bereikt, gaan op 1 januari de belastingen automatisch omhoog. Een recessie is dan vrijwel zeker.

Bijna niemand verwachtte dat ze er níét uit zouden komen, maar nu komt de deadline wel erg dichtbij. Nog tot Oudejaarsdag hebben Democratische en Republikeinse leiders om een gezamenlijk akkoord te sluiten dat de zogenoemde ‘begrotingsafgrond’ (fiscal cliff) van 1 januari afwendt.

In een mogelijk akkoord moeten de politici afspreken hoe ze de hoge staatsschuld van de Verenigde Staten gaan terugdringen. Lukt dat niet, dan treedt automatisch een reeks pijnlijke maatregelen in werking. Alle Amerikanen worden dan hard geraakt door bezuinigingen en belastingverhogingen.

Vorige week leken de partijen elkaar te naderen rond een minder ingrijpend alternatief plan. Maar tijdens de Kerstdagen werd duidelijk dat het proces in een impasse zit. Hooggeplaatste Democraten en Republikeinen voorspellen nu in de Amerikaanse media dat de deadline waarschijnlijk niet wordt gehaald.

De discussie over de begrotingsafgrond is niet voor niets zo beladen: de partijen hebben een fundamenteel andere kijk op de rol van de overheid. De Democraten willen via hogere belastingen het belangrijkste deel van de tekorten aanvullen en de verzorgingsstaat in stand houden. De Republikeinen willen dat de overheid drastisch gaat bezuinigen. Een kleine overheid kan met weinig belasting toe, redeneren zij.

Ironisch genoeg is de begrotingsafgrond een straf die de partijen zichzelf hebben opgelegd, na een eerdere ruzie over de staatsschuld. Vorig jaar augustus dreigde de Amerikaanse overheid het schuldenplafond te bereiken – het budget dat ze van het Congres mogen uitgeven. Op het laatste moment werd het plafond opgerekt, maar op voorwaarde dat er voor 1 januari 2013 een plan moest liggen om de staatsschuld blijvend terug te dringen. Zo niet, dan zou het zwaard van Damocles vallen: bezuinigingen en belastingverhogen die de Democraten én de Republikeinen niet willen. Zoals snijden in het Amerikaanse leger, zeer tegen de zin van de conservatieven. Een van de zure appels voor de Democraten: bezuinigen op de zorg.

Ruim een jaar ging voorbij zonder oplossing. De meeste analisten gingen er wel van uit dat de partijen tot 30 of 31 december zouden wachten voor een definitief compromis. De leiders van de Democraten en de Republikeinen moeten aan hun achterban laten zien: we hebben tot het laatste moment gevochten, meer zat er niet in.

Maar nu wordt het spel wel heel erg spannend. President Obama keerde deze week eerder terug van zijn vakantie in Hawaii vanwege de begrotingsafgrond. Voor zover bekend heeft hij al dagen geen overleg meer gehad met John Boehner, de Republikeinse voorzitter van het Huis van Afgevaardigden en zijn belangrijkste onderhandelingspartner in het Congres.

Met nog maar vier dagen te gaan tot 1 januari is het vrijwel onmogelijk om nog een akkoord te bereiken. Congresleden moeten 48 uur de tijd krijgen om terug te komen van hun kerstreces en te stemmen over een mogelijk alternatief wetsvoorstel. Gisteren werd bekend dat de Congresleden inderdaad zijn teruggeroepen, zondag is er nog een bijeenkomst.

Vorige week leek een akkoord nog een reële optie. President Obama zei dat hij gezinnen die jaarlijks meer dan 250.000 dollar verdienen extra wilde belasten. Boehner wilde dat niet, maar zei dat hij bereid was tot belastingverhogingen voor inkomens boven één miljoen. Obama leek handjeklap te willen doen om halverwege uit te komen.

In Nederlandse ogen lijkt het aanbod van Boehner misschien schamel, maar voor veel Republikeinen is iedere belastingverhoging voor de rijken onbespreekbaar. Zij beargumenteren dat de rijken de economie draaiende houden en mensen banen geven.

Boehners voorstel liep daarom op niets uit. Het werd niet eens ter stemming gebracht in het Congres. Het geeft aan dat de kleine-overheid-doctrine van de Tea Party nog altijd invloedrijk is, ondanks verliezen voor deze conservatieve Republikeinse groep bij de laatste verkiezingen.

De partijen zijn nu vooral bezig om elkaar de schuld te geven van de naderende mislukking van de gesprekken. Voor president Obama zijn de onderhandelingen een belangrijke test voor zijn tweede termijn. Slaagt hij erin de Republikeinse druk te weerstaan met een compromis dat zijn achterban bevalt, dan zijn de nieuwe verhoudingen in Washington in zijn voordeel bepaald. Tijdens de onderhandelingen over het ‘schuldenplafond’, vorig jaar zomer, kreeg hij het verwijt uit eigen kring dat hij te toegeeflijk was geweest.

John Boehner heeft een groter probleem. Hij moet samenwerken mét en strijden tégen Obama. De rol van de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden is daarom complex. Hij moet zo activistisch mogelijk overkomen, want de Tea Party is nog altijd machtig in eigen kring. Maar hij moet ook voorkomen dat de Republikeinen de schuld krijgen van de inwerkingtreding van de begrotingsafgrond.

In dit spel lijken de Republikeinen aan de verliezende hand. Allereerst zijn de Democraten veel beter uit de verkiezingen van 6 november gekomen. Niet alleen is Obama herkozen, de Democratische fracties in de Senaat en het Huis van Afgevaardigden zijn ook gegroeid. Op 3 januari wordt het nieuwe Congres geïnaugureerd.

Toch hebben ook de Republikeinen baat bij uitstel. John Boehner hoopt dat hij meer grip krijgt op zijn eigen partij als hij op 3 januari opnieuw wordt aangewezen als hun leider. De Tea Party heeft zetels verloren in het nieuwe Congres en kan minder snel een blokkade opwerpen tegen belastingverhogingen voor de rijken.

Het politieke spel heeft echter reële gevolgen, waarschuwen economen. Als de deadline wordt overschreden krijgen Amerikaanse gezinnen, vaak toch al getroffen door de crisis, minder te besteden. Ook de financiële markten kunnen negatief reageren. De economie raakt vrijwel zeker in recessie.

Congresleden laten zich kennen als extreme deadlinewerkers. Het idee is nu dat ze in januari een deel van de maatregelen van de begrotingsafgrond terugdraaien met afzonderlijke wetten. Jim Himes, een Democraat, vatte de sfeer treffend samen in een interview met CNBC. „Het Congres is eraan gewend geraakt dat we dingen op het laatste moment doen. Het is niet helemaal duidelijk wanneer dat laatste moment aanbreekt.”