‘We moeten ophouden de politiek te schofferen’

Woningcorporatie Vestia bracht dit jaar de hele volkshuis- vesting aan het wankelen. Voor het eerst vertelt interim- bestuurder Gerard Erents wat hij aantrof. „We zagen uitzonderlijk fêteergedrag, met name van banken.”

Gerard Erents: „Vestia is een puist die is opengebarsten.” Foto NRC Handelsblad, Rien Zilvold

Na de miljoenenfraude bij de Amsterdamse woningcorporatie Rochdale dacht Gerard Erents dat hij alles wel gezien had. Totdat hij afgelopen februari naar Rotterdam kwam om de miljardenschade bij Vestia op te ruimen.

Als interim-directeur ondernam Erents (62) een gewaagde actie. Hij ontving in mei een legertje zakenbanken voor onderhandelingen – terwijl hij één minuut daarvoor voor miljarden aan vastgoed onderbracht bij het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW) om beslaglegging te voorkomen. De banken waren boos. ABN Amro stelde Erents, mede-interim-bestuurder Jacques Thielen en de directeur van het WSW persoonlijk aansprakelijk.

Voor 2 miljard euro wist Vestia in juni haar derivaten (rentecontracten) af te kopen. De corporaties moeten daarvan 700 miljoen euro opbrengen. Maar was Vestia failliet gegaan, dan was de schade voor de corporaties, de gemeenten en het Rijk mogelijk 4 miljard geweest. Het borgstelsel was over de kop gegaan.

Bij uitzondering stemde Erents toe in een interview over het afgelopen jaar. Een jaar waarin één corporatie de volkshuisvesting aan het wankelen bracht.

U wilde het een paar jaar geleden juist rustiger aan gaan doen, zeggen vrienden. Wat werken in uw groentetuin.

„Tuinieren niet, hoor. Mijn echtgenote is daar helemaal wild van. Af en toe wijst ze wat dingen aan die met geweld moeten worden weggehaald. Het domme werk mag ik doen.”

Heeft u geen spijt gehad dat u hieraan bent begonnen?

„Geen spijt. Zo’n proces is wel net de Processie van Echternach. Drie stappen vooruit en twee terug. Anderzijds is het een mooie klus om op te lossen. Los van sommige dingen, zoals de aansprakelijkheidsstelling.”

Schrok u van die actie van ABN Amro?

„Nou, ja. Je moet het wel thuis uitleggen. Er wordt toch een aangetekend schrijven bezorgd. En dan moet je je echtgenote duidelijk maken dat die groentetuin nog kan blijven.”

Wat zei ze?

„Ze snapte het wel, maar leuk vond ze het niet. En dat is het ook niet, al hebben we er grappen over gemaakt. Ik zei tegen Jacques Thielen: ‘Ik ben toch blij dat ik een huurhuis heb en jij een koophuis’. Maar het was vervelend en het is ook pas op het laatst van tafel gegaan. Toen de onderhandelingen met de banken waren afgerond, zeiden we: ‘Die aansprakelijkheid moet weg voor wij tekenen’.”

De banken

Credit Suisse is vorige maand een rechtszaak tegen Vestia begonnen. Het was de enige van de elf banken die de onderhandelingen afbrak. Vestia bood Credit Suisse 59 miljoen euro, volgens de formule ‘gelijke monniken, gelijke kappen’. De bank eist 83 miljoen euro.

Wat betekent het als u verliest?

„Ze hebben ons verrast, we bestrijden de claim ook. Credit Suisse heeft de contracten op eigen gelegenheid beëindigd. Daar horen nog altijd twee partijen bij te zijn. Als we zouden schikken met Credit Suisse, kunnen andere banken zeggen: ‘Hee, blijkbaar willen jullie meer betalen’. Als er een gerechtelijke uitspraak komt, dan is dat overmacht.”

Vestia heeft zich het recht voorbehouden ooit nog te procederen tegen de andere banken. Maar als u een zaak begint, mogen de banken dat ook.

„Klopt, het initiatief ligt bij Vestia. We onderzoeken of het verstandig is te procederen, want je kunt ook verliezen. Dan moet je wel de steun hebben van het Centraal Fonds Volkshuisvesting (de financiële toezichthouder, red.) en de overheid. Stel dat we de banken zeggen: ‘Jullie hebben ons producten verkocht die niet passen bij een corporatie’. Als je dat niet kunt aantonen, stellen de banken ongetwijfeld tegeneisen. Dan kunnen ze zeggen: ‘We hebben de deal niet meer’. En Vestia kan zich dat niet permitteren.”

U heeft stevig onderhandeld met de banken, de vakbonden, met corporaties. Heeft u nog genoeg vrienden over voor een volgende interim-klus?

„Je wordt altijd ergens gevraagd waar problemen zijn, dus dat risico zit erin. Achteraf weten mensen altijd hoe het beter had gekund. Sommige corporatiedirecteuren zeggen nu: ‘Je had veel beter moeten onderhandelen met de banken’. Dan denk ik: ‘Het zal wel, ik zal je naam aan het ministerie doorgeven. Moet jij het de volgende keer maar doen’.”

Fraude

Vestia werd pas een fraudezaak toen tussenpersoon Arjan G. van adviesbureau Fifa Finance zelf naar de politie stapte. Hij zou circa 10 miljoen euro aan steekpenningen aan hoofdverdachte Marcel de V. hebben doorgesluisd. Marcel de V. werkte gewoon door bij Vestia, totdat de hele derivatenportefeuille boven water was. Hij was hard nodig om alle vierhonderd derivatencontracten, ter waarde van 24 miljard euro, terug te vinden.

Wat zei Marcel de V. over de derivaten?

„Het probleem van derivaten is dat ze niet in de boeken staan. Marcel de V. beheerde alle transacties en ook op dat punt blonk Vestia niet uit. Toen we alle contracten hadden opgespoord, bleek het om een hele speculatieve portefeuille te gaan. We hebben veel discussie gehad met de treasurer (kasbeheerder, red.), die probeerde dat allemaal goed te praten.”

Heeft u niet op enig moment vermoed dat er sprake kon zijn van fraude?

„Nee; we zagen wel uitzonderlijk fêteergedrag van organisaties, met name banken, richting Marcel de V.”

Wat voor gefêteer?

„Laten we zeggen, hij was nogal gek op Formule 1-dingen, voetballen, concerten. Daar werd hij voor uitgenodigd en gefêteerd en dat soort dingen. Hij ging ook regelmatig uitgebreid uit eten, en niet onder één- of tweesterrenniveau.”

Maar van omkoping geen spoor?

„Ook kickbacks staan meestal niet in de boekhouding. Als je het weet, kun je gericht zoeken. Toen zijn ook wel dingen gevonden in het bankenverkeer. Op het concept van een beslissingsmoment stond bijvoorbeeld nog de provisie van de tussenpersoon, maar in het definitieve exemplaar van het contract niet meer.”

Het personeel

Voor het personeel van Vestia was het een zwaar jaar. Er verdwenen 250 van de 1.150 banen. De arbeidsvoorwaarden zijn versoberd, de eindejaarsbonus van 6 procent is afgeschaft. De trots van ‘de grootste woningcorporatie van Nederland’ is geknakt. Bijna niemand wist van de financiële nood, laat staan van de fraude.

Hoe is uw verhouding met het personeel? U bent hier tijdelijk en moet bijzonder pijnlijke beslissingen nemen.

„Toen Jacques Thielen en ik kwamen, werden we wel met de nek aangekeken. Er is een ontkenningsfase geweest bij Vestia. Net als Erik Staal zagen ze het probleem niet. Als het Waarborgfonds Sociale Woningbouw maar nieuwe leningen wilde borgen, en als de rente zou stijgen, dan was er niets aan de hand. En Staal was heilig in de organisatie.”

Waar merkte u die ontkenning aan?

„Een aantal mensen vond het flauwekul dat we stopten met bouwen. Ze zeiden: ‘Dat kan toch niet. Dat is niet des Vestia’s. Wij als Vestianen vinden...’. Zelfs binnen de directie zei iemand: ‘Ach, als we zo veel verlies hebben, dan maakt het toch ook niet uit als we dit of dat doorzetten’. Toen ben ik wel een beetje uit mijn slof geschoten. Als een verlies zo groot is, krijg je ook dat mensen denken: ‘Ja, een verschil van 2,5 of 2,6 miljard maakt eigenlijk ook niet meer uit’.”

Maar langzaam kwam het besef?

„We hebben een hele goede ondernemingsraad die opkomt voor de belangen van de werknemers, maar ook voor die van de onderneming. En de uitkering van 3,5 miljoen aan Erik Staal hielp ook wel mee.”

Erik Staal

Justitie beschouwt Erik Staal niet als fraudeverdachte. U probeert wel 3,5 miljoen euro van hem terug te vorderen. Is hij een boef of geen boef?

„Dat moet de rechter maar bepalen. Een uitkering van 3,5 miljoen euro is in ieder geval te veel; dat proberen we terug te draaien. Verder zijn er vrij veel creditcarduitgaven waarvan we Erik Staal al een paar keer hebben gevraagd om een zakelijke onderbouwing te geven. Als dat niet gebeurt, moet hij ze zelf maar betalen.”

Loopt dat in de tonnen?

„Dat loopt in de tonnen, ja. Ongeveer 600.000 euro. Dat bedrag is opgebouwd over een periode van zo’n acht jaar. Het gaat om dingen als auto-, reis- en representatiekosten, veelal in het buitenland. Mogelijk zitten er wel zakelijke uitgaven bij, maar dan moet het wel gespecificeerd worden. Daarnaast hebben we moeten constateren dat Erik Staal mede-eigenaar was van een aantal entiteiten die werkten voor Vestia.”

Bouwopdrachten, wordt gezegd.

„Onder andere. Als het heel zuiver was geweest, had dat bij de raad van commissarissen bekend moeten zijn. En dat was het niet. Al heeft het maar de schijn dat het niet zakelijk is, je moet zoiets gewoon niet doen.”

Steekpenningen kreeg hij niet?

„Wij hebben daar geen aanwijzingen voor. Van de speculatie wist hij wel alles. Hij tekende zelf alle contracten. Erik Staal is een hele slimme man. Niet iemand tegen wie je zegt: ‘Je mag bij dat kruisje tekenen’.”

De corporaties

Deze maand hield Erents besloten sessies voor andere corporaties. De boodschap: door Vestia te helpen en vastgoed over te nemen, beperkt u de schade voor uzelf. Maar na een kleine vijftig overnamegesprekken, is het resultaat „teleurstellend”. De corporaties zijn chagrijnig dat ze opdraaien voor Vestia en bieden niet hoog genoeg. Een handvol corporaties wilde vorige maand op het congres van branchevereniging Aedes een motie indienen om Vestia te ontmantelen en het vastgoed voor 50 procent van de WOZ-waarde over te nemen.

Hoe staat u daar voor zo’n zaal met boze corporatiebestuurders?

„Het stuk chagrijn is terecht, want ze zijn 700 miljoen euro kwijt. Aan dat arrogante Vestia – want voor Erik Staal waren de anderen gewoon boerenlullen, op zijn Amsterdams gezegd. Maar we hebben nu drie sessies gehad, en die zijn met applaus geëindigd. Kijk, op zich maakt het Vestia niet uit wat voor prijs de corporaties betalen, want we hebben een borgstelsel. Stel dat er te weinig opbrengst is en we Vestia aan alle corporaties moeten verkopen, dan is het verlies voor de sector. Dat is de kracht en de zwakte van het systeem.”

Het systeem is getest en heeft gewerkt, wordt nu gezegd. Maar u krijgt alleen maar te lage biedingen voor uw vastgoed. Hoe solidair is het stelsel?

„Als Vestia het enige probleem was op dit moment kwam je veel sneller tot een oplossing. Maar we hebben ook een nieuwe verhuurdersheffing die oploopt tot 2 miljard euro.”

U werd rood van boosheid toen de motie om Vestia te ontmantelen speelde.

„Ik kan wel tegen kritiek, maar niet tegen ongefundeerde kritiek en stemmingmakerij. Dat mensen teleurgesteld zijn als je niet op hun bieding ingaat, snap ik. Maar ik vond het wel een dolksteek in de rug dat er kwaad werd gesproken over Jacques Thielen en mij. Wij waren arrogant en zouden niet zijn ingegaan op biedingen, terwijl we correct handelden. Bovendien: als je boos bent, zeg het dan tegen ons. Wij moesten de motie via een omweg in handen krijgen.”

Volkshuisvesting

Hoe heeft de Vestia-affaire de volkshuisvesting veranderd?

„De zaak-Vestia en de verhuurdersheffing maken dat we nu praten over geld, de randvoorwaarde. Terwijl we het eigenlijk zouden moeten hebben over de hoofdzaak: de volkshuisvesting en met name de betaalbaarheid van de huren. We moeten ophouden de politiek te schofferen. Als wij een salarisregeling hebben en 30 tot 40 procent zit daarboven, dan moet je niet zeuren dat de overheid ingrijpt.”

Dat is voor u als interim-bestuurder makkelijk praten, zullen corporatiebestuurders misschien zeggen.

„Nee hoor. Wij zijn gebonden aan de codes voor interim-bestuurders. Dat betekent dat wij het salaris verdienen van een directeur plus wat meer, omdat je tijdelijke contracten hebt en je zelf je pensioen moet regelen. Heel plat: 190.000 euro maal 1,6. Daar houden we ons exact aan. Het aantal uren dat we rekenen, hebben we gemaximeerd op 36 uur. Al die ach-en-weeverhalen van mensen die 3 ton verdienen en moeten afbouwen. Dat kennen we te veel in deze sector.”

Vooral door Vestia is het kabinet zo streng voor corporaties geworden.

„Vestia is natuurlijk een puist die is opengebarsten – dat kun je niet ontkennen. En als Vestia nou de enige was. Maar we hebben een heel rijtje incidenten. Dat past niet meer op één bladzijde.”