Prinses uit een rijtjeshuis

Sadettin Kirmiziyüz maakte een voorstelling over zijn zus, die van Zutphen naar Istanbul verhuisde. Een nachtmerrie werd een sprookje.

Een prinses, ongelukkig gevangen in een toren, of, om precies te zijn: een rijtjeshuis aan de Braamkamp in Zutphen. Een fel begeerde schat, wier schoonheid in heel Zutphen en omstreken wordt bezongen. Met rijen aanbidders die telefonisch smeken om haar hand. Maar niemand kan de draak verslaan die haar bewaakt – in dit geval: haar grote broer Süleyman. Tot ze via MSN een knappe prins strikt en met hem trouwt in een land hier ver vandaan. Nu is Sare, ‘de schone van Zutphen’ verliefd en gelukkig in Istanbul. Ja, de levensloop van zijn jonge zusje leek theatermaker Sadettin Kirmiziyüz (30) niets minder dan een sprookje.

Althans, nadat hij haar in september had opgezocht in Istanbul, en zag hoe gelukkig ze daar was. Daarvoor was haar verhaal voor hem eerder een nachtmerrie. Kirmiziyüz maakte er een even hilarische als hartroerende voorstelling over: Somedaymyprincewill.com. Hierin toont hij openhartig de zorgen van een grote broer om het zusje dat zich steeds meer van de Nederlandse samenleving afkeert. Ze bedankt voor de welvaart in het land waar haar Turkse vader drie banen had om haar een goede toekomst te geven. Onder invloed van een chatforum-imam verdiept Sare zich in de islam. Op haar 22ste gaat ze een hoofddoek dragen. Op dat punt in de voorstelling is haar broer woedend en wanhopig. „Ja hoor, de hoofddoek: het antwoord op al je existentiële vragen.”

Deze prinses zit klem

Het publiek is aanvankelijk geneigd in zijn zorgen en scepsis mee te gaan. Maar als de schone Sare (Sadettin met een hoofddoek op en een glimjasje met bontkraag aan) zelf aan het woord komt, begrijp je haar veel beter. Deze prinses zit klem. Tolk voor haar moeder, met wie ze na de scheiding van haar ouders alleen in huis woont. Oogappel van haar vader, die haar brengt en haalt naar haar bijbaan. Gestalkt en soms bedreigd door aanbidders en angstvallig beschermd door haar broer, ‘Süleyman de Verschrikkelijke’. Kirmiziyüz: „Hij wilde dat helemaal niet, maar kreeg die rol door sociale druk opgelegd. Na de scheiding van mijn ouders was het: nu de koning weg is, moet jij de draak zijn. Dat patriarchale, feodale denkpatroon was heel dwingend.”

Dus als Sare besluit te trouwen met een vakantieliefde in Istanbul, is dat niet zonde of zielig. Het is eerder als Disney’s Mulan die haar lange haar afsnijdt en zich voordoet als man, op zoek naar avontuur. Of als zeemeermin Ariel die in zaken gaat met de zeeheks om onder haar overbezorgde vader uit te komen (en, vooruit, in de gunst van die prins op twee benen): een zelfbewuste jonge vrouw die kiest voor het leven dat zij verlangt. Kirmiziyüz: „Ze heeft zichzelf bevrijd. Haar huwelijk was niet het einddoel, maar een middel tot emancipatie – los van het feit dat ze natuurlijk gewoon stapelverliefd is.” Nadat hij in Istanbul had gezien hoe goed haar keuze had uitgepakt, ging Sadettin zijn zusje anders zien: „Zij is Xena, warrior princess.”

Odyssee

‘Bezing mij oh muze, het lot van de schone van Zutphen’, begint zijn tekst; ‘zing de verhalen en begin maar ergens’ – een zin uit de proloog van Homerus’ Odyssee. „Ik vind sprookjes, mythen en legendes een aangename vertelvorm – je bent geneigd er meteen in mee te gaan. En je kunt je allerlei wollige uitweidingen permitteren om daarna toch tot je punt komen.” In Somedaymypricewill.com beschrijft hij hoe de prinses, ‘gezeten op haar stalen ros, de landerijen van het omliggende hanzestadje aan de IJssel intrekt’. Opzettelijke moeilijkdoenerij, lacht Kirmiziyüz. „Ik hou van vertellen, van anekdotes, mooie zinnen en het opdissen van feiten. Eigenlijk hou ik sowieso heel erg van praten.”

Hij is inderdaad een verhalenverteller pur sang. In zijn voorstellingen staat Kirmiziyüz meestal alleen op toneel, of geflankeerd door een of meerdere muzikanten. Hij praat losjes voor zich uit. Enkel met taal (en een pruik of een andere jas) kan hij zo complete werelden creëren. „Dat dat kan, van niets iets maken, vind ik magisch.” De kiem daarvoor werd gelegd op de lagere school, toen de tante bij wie hij ’s middags at religieuze verhalen voordroeg. Als kleuter was hij al in de ban van een luisterboek met Griekse mythen en sagen. „Maar thuis keken we vooral veel televisie.” Toch stimuleerde ook de tv zijn liefde voor sprookjes. „Op mijn vijfde zag ik The Never Ending Story op tv. Een onvergetelijke ervaring. En later The Storyteller, waarin John Hurt Germaanse volkssprookjes en Griekse mythen navertelde.” Kirmiziyüz spiegelde zich aan Odysseus: „Dat was geen krijger, maar hij was wel slim. Zijn reizen spraken mij aan, het avontuur, de zoektocht naar jezelf.”

Ook Kirmiziyüz heeft – overdrachtelijk gezien – een reis volbracht. Na voorstellingen over zijn vader, moeder en broer is met Somedaymyprincewill.com een reeks over zijn familie voltooid. Met veel succes: alle voorstellingen werden geprezen, de laatste kreeg vijf sterren in De Volkskrant én NRC. Een sprookjesachtig verloop, vindt hij zelf ook. „Ik kom uit een Turks arbeidersgezin. Dat ik de toneelschool ging doen en daar ook nog succes mee heb, is een klein wonder. Maar ik heb, anders dan mijn zus, ook echt veel kansen gehad. Verdien ik dat? Ik ben een stuk onbetrouwbaarder dan zij. Dat zij wegmoest uit Nederland om gelukkig te worden vond ik vreselijk; ik voel me gezegend, maar ook hypocriet. Dus dit was een soort biecht die moest worden afgenomen.”

De schone uit Zutphen is overigens de laatste die hem iets kwalijk neemt. Zij vond het maar raar dat haar broer dacht dat ze zielig was. Want zij is dolgelukkig en zwanger in Istanbul, „en ze heeft daar zelfs HBO”. Ja, constateert Kirmiziyüz tevreden, het sprookje van zijn zusje heeft echt een happy end.

Somedaymyprincewill.com. Tournee 15 jan. t/m 1 mrt. Inl: troubleman.nl

    • Herien Wensink