Mos is goed voor waterleidingduinen

Duinen verdampen het minste water als ze met mos begroeid zijn. Niet als ze kaal zijn. Dat is van belang als drinkwater uit de duinen schaars wordt.

De stad Amsterdam pompt 70 procent van zijn drinkwater op uit de Amsterdamse Waterleidingduinen, het duingebied tussen Zandvoort en Noordwijk. Het merendeel van dat water is oorspronkelijk Rijnwater dat via het Amsterdam-Rijnkanaal en leidingen in de duinen is geïnfiltreerd.

Maar wat als door klimaatverandering de zomers droger worden, en de rivieren veel minder water aanvoeren? Komt Amsterdam dan in de problemen? Geen gekke gedachte. Het KNMI heeft vier toekomstscenario’s opgesteld voor Nederland, en twee daarvan voorspellen drogere tot veel drogere zomers.

Het is een vraag die Flip Witte ook in een natte decemberweek bezig houdt. Hij is bijzonder hoogleraar ecohydrologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en onderzoeker bij het KWR Watercycle Research Institute, het onderzoeksinstituut van de gezamenlijke drinkwaterbedrijven in Nederland.

Als je meer wilt weten over drinkwater, moet je weten hoeveel grondwater er in de duinen is, legt Witte uit aan de telefoon. En daarvoor moet je weer meer weten over de vegetatie. Hoeveel water nemen de planten op en hoeveel verdampen ze, en wat blijft over om door te sijpelen naar het grondwater? Die verdamping maakt behoorlijk uit, „maar helaas is er amper iets bekend over welke duinplanten veel of weinig verdampen”, zegt Witte.

Drinkwaterbedrijven gebruiken computermodellen om de grondwaterstand te bepalen, mede op basis van gegevens over verdamping. Maar die cijfers zijn erg onnauwkeurig, terwijl ongeveer tweederde van het Nederlandse drinkwater van grondwater komt.

Om betere gegevens te krijgen heeft Witte’s promovendus Bernard Voortman onderzocht hoeveel mossen en korstmossen in duinen verdampen. De eerste uitkomsten verschenen vorige week in het vakblad Landschap. Voortman deed experimenten in het laboratorium en in Meijendel, een duingebied tussen Den Haag en Wassenaar. Dat gaf verrassende resultaten.

Altijd is gedacht dat kaal zand het minst verdampt, zegt Witte. Maar uit Voortmans onderzoek blijkt dat een bodem met een moslaag gemiddeld 170 liter per vierkante meter per jaar verdampt, en een even groot oppervlak kale zandbodem 260 liter. Dat komt doordat mossen en korstmossen geen wortels hebben, zegt Witte. Ze kunnen maar een dun laagje water opslaan. Als dat is verdampt, en er valt geen nieuwe regen, dan gaan mossen en korstmossen over in zomerslaap, een soort schijndood waarin ze nauwelijks actief zijn. De verdamping is dan miniem. Mossen en korstmossen fungeren dan als een soort isolerende deken die verdamping beperkt.

Witte vergeleek daarop de verdamping van mossen en korstmossen met die van de Amerikaanse vogelkers. Dat is een struik die begin vorige eeuw is geïntroduceerd in Nederland en vervolgens snel is uitgegroeid tot een bospest. In de Amsterdamse Waterleidingduinen wordt de struik sinds 2005 actief bestreden. De verdamping van de Amerikaanse vogelkers leidde Witte af van die van een andere struik, Duindoorn. Die verdampt 480 liter per vierkante meter per jaar. Aangezien de Amerikaanse vogelkers een dichtere struik is, met meer bladoppervlak, schat Witte de verdamping van Amerikaanse vogelkers iets hoger, op 500 liter per jaar. Dat is bijna drie keer zo veel als mossen en korstmossen.

En dat verandert het beeld dat nu heerst over de bestrijding van Amerikaanse vogelkers, zegt Witte. „Er wordt vooral over gezegd dat het bestrijden daarvan duur is.” Maar als er mossen groeien waar eerst vogelkers stond, levert dat veel meer grondwater op. Witte: „Dan zou het wel eens kunnen dat de kosten tegen de baten opwegen.”

De studie van Witte en Voortman is ook van belang voor klimaatonderzoek. Wat als de zomers straks inderdaad droger worden en de aanvulling van grondwater in de duinen afneemt? Zal de concurrentie om dat grondwater dan toenemen? „Het lijkt om meerdere redenen zinnig de groei van mossen en korstmossen in de duinen te bevorderen”, zegt Witte.

    • Marcel aan de Brugh