Hij wil niet wijken voor het WK

Rio de Janeiro organiseert in 2014 het WK voetbal en in 2016 de Spelen. Het dorp en het museum van de Maracanã-indianen moeten hiervoor worden gesloopt.

An indigenous man protests before the visit of FIFA Secretary General Jerome Valcke at Maracana Stadium in Rio de Janeiro November 26, 2012. An Indian community that lives in the unused Museum of Indians, next to the Maracana stadium, is fighting against the destruction of the Museum for the renovation and construction work for the World Cup. REUTERS/Ricardo Moraes (BRAZIL - Tags: SPORT SOCCER POLITICS CIVIL UNREST HEADSHOT) REUTERS

Correspondent Zuid-Amerika

Rio de Janeiro. Opperhoofd Carlos Tukano verheft zijn stem om boven het geluid van de drilboren uit te komen. Zijn indianendorp ligt pal naast het Maracanã-stadion, locatie voor de finale van het WK voetbal in 2014 in Rio de Janeiro. De Braziliaanse voetbaltempel ondergaat een ingrijpende renovatie vanwege het toekomstige voetbaltoernooi. „Het Maracanã wil van ons dorp een toegangsweg maken, maar deze plek is speciaal voor indianen. Wij willen hier niet weg”, zegt Tukano.

Het zogeheten Maracanã-dorp is tegenwoordig een verzamelplaats van activisten en boze indianen. Ze willen de sloop van het dorp, nodig voor de uitbreiding van het Maracanã, voorkomen. Rio is op allerlei fronten in de weer om de stad klaar te stomen voor toekomstige sportevenementen als het WK voetbal in 2014 en de Olympische Spelen in 2016.

Het verzet van de indianen heeft inmiddels tot verhitte debatten geleid. En daardoor is de aandacht ook weer toegenomen voor andere, soortgelijke situaties. Meer dan tien sloppenwijken zijn bijvoorbeeld al gesloopt, voor onder meer nieuwe wegen en speciale busverbindingen. Daarbij hebben naar schatting 20.000 mensen hun huizen verloren.

Het dorpje van opperhoofd Tukano (ongeveer 40 inwoners) ligt verscholen achter een witte muur met schilderingen. Het bestaat uit een tiental primitieve huisjes van klei en zinken daken. De nederzetting begon in 2006 als een illegale bezetting van grond, zoals ook alle sloppenwijken in de stad ooit zijn ontstaan.

Sindsdien biedt het dorpje onder meer onderdak aan indianen van verschillende stammen die elders hun land zijn kwijtgeraakt aan grote landbouwbedrijven. Maar, zegt dorpsopperhoofd Tukano: „Dit was ook het woongebied van het volk van de Maracanã, een indianenstam die vlak bij de Maracanã-rivier woonde die door dit deel van de stad loopt.”

Het optreden van de gemeente bij de verplichte verhuizingen van woonbuurten heeft eerder al tot scherpe kritiek geleid van de Verenigde Naties. Er zou te weinig rekening worden gehouden met de wensen van de bewoners. Volgens het Observatorium van Metropolen, een onderzoeksinstituut verbonden aan de Federale Universiteit van Rio, worden mensen vaak amper voorgelicht over de verplichte verhuizing en krijgen ze geen redelijk alternatief aangeboden.

Sommige mensen horen een dag van tevoren dat ze weg moeten, vertelt Demian Castro van het observatorium en specialist in gedwongen verhuizingen. Soms krijgen ze een huis aangeboden, maar dat ligt dan 40 kilometer verderop. „Mensen werken vaak dicht bij huis en ineens moeten ze ergens gaan wonen waar niets is, geen scholen, geen ziekenzorg, geen werk. De indianen hebben nog niets aangeboden gekregen”, zegt Castro.

De indianenchef draagt een kaki broek, wit T-shirt en stevige wandelschoenen. Zijn gitzwarte haar reikt tot zijn schouders. Voor hem hebben het dorp en het oude museum, dat ook gesloopt moet worden, een grote symbolische betekenis. In 1953 werd in het 147 jaar oude pand door de bekende Braziliaanse antropoloog Darcy Ribeiro het eerste museum van de Indiaan geopend van Latijns-Amerika. Voor het eerst was er een instituut dat de problematiek, de geschiedenis en de cultuur van de indianen in Brazilië serieus nam, zegt Tukano.

Door het gaas van de omheining die het dorpje en het voetbalstadion Maracanã scheiden, zijn de bouwwerkzaamheden zichtbaar.

Carlos Neto, een bewoner van een nabijgelegen sloppenwijk, voelt zich solidair met de indianen. Hij zegt: „Alles moet wijken voor het WK en de Spelen.” Zelf heeft Neto in sloppenwijk ‘comunidade do Metrô Mangueira’ gewoond. Deze buurt, op loopafstand van het voetbalstadion, is al deels gesloopt. Circa 350 van de 700 families zijn al vertrokken. Het puin van de neergehaalde huizen laat de gemeente vooralsnog liggen om zo nieuwe „illegale bezetting” te voorkomen. Neto woont er niet meer. De puinhoop was hem te veel geworden.

Volgens de gemeente Rio de Janeiro is een aantal verhuizingen van buurten rond het Maracanã een gevolg van de eisen van de internationale voetbalbond FIFA ten aanzien van het stadion. Maar mensenrechtenorganisaties en bewoners weigeren dat te accepteren. Alsof de FIFA het laatste woord heeft over verhuizingen van complete buurten. Neto zegt: „De gemeente houdt gewoon een schoonmaak, zogenaamd in het kader van het WK of de Spelen. Maar uiteindelijk zie je gewoon dat de arme burger geen rechten heeft.”

Dit was de laatste bijdrage van correspondent Philip de Wit in Brazilië.

    • Philip de Wit