Kerstredes - Elizabeth wint van Beatrix

Een vergelijking van de kersttoespraken van Elizabeth en Beatrix valt uit in het voordeel van de Britse vorstin, vindt Marije Altorf.

Meer dan zeven jaar geleden zijn mijn partner en ik verhuisd naar het Verenigd Koninkrijk. In de loop der jaren hebben we steeds meer Britse gewoonten en gebruiken overgenomen. Met Kerst lopen we tot ver in de middag in onze pyjama en kijken we televisie, ook naar de kersttoespraak van de koningin. Om de band met Nederland niet helemaal kwijt te raken, bekijken we ook de toespraak van de Nederlandse vorstin. Elk jaar wint voor mij de Britse koningin met glans.

In de collegereeks ‘filosofische dialoog en retorica’ heb ik dit jaar de kersttoespraken voorgelegd aan studenten. Dan blijkt dat de klassieke retorica mijn oordeel voor een groot deel kan verklaren.

Allereerst is er de vraag wat voor soort redevoering dit is. In zijn Retorica maakt Aristoteles onderscheid tussen drie genres: politieke, juridische en gelegenheidsredevoeringen. De politieke rede maant de toehoorder iets te doen of na te laten. De juridische verdedigt of beschuldigt iemand. De gelegenheidsrede prijst of bekritiseert.

Kersttoespraken van de koninginnen zijn gelegenheidstoespraken. De koningin mag er immers geen politieke mening op nahouden.

De Engelse koningin houdt zich keurig aan deze beperking. In haar toespraak uit 2011 prijst zij de moed en de hoop die zij heeft mogen waarnemen in het afgelopen jaar, juist in tijden van tegenspoed. We zien vervolgens beelden van de koningin en prins Philip die de schade van overstromingen in Australië bekijken, prins William na een aardbeving en prins Charles na een mijnramp.

Opvallend is dat de koningin zich voornamelijk beperkt tot natuurrampen. Zelfs wanneer er een menselijke oorzaak is, wordt de ramp gepresenteerd als iets wat mensen overkomt. Deze beperking is opmerkelijk als je bedenkt dat er in 2011 rellen waren in Londen en andere Engelse steden.

De toespraak van de Nederlandse koningin is veel politieker. Hier is het onheil voornamelijk van menselijke maak. De Britse koningin beschrijft, de Nederlandse roept haar gehoor op tot verandering. ‘Moet’ en ‘mag’ zijn in haar toespraak de opvallendste woorden.

Een tweede opvallend verschil tussen beide toespraken wordt duidelijk met behulp van de term ethos – het karakter of de persoonlijkheid van de spreker. Aristoteles stelt dat de spreker zijn toehoorders moet overtuigen van zijn inzicht, deugdzaamheid en welwillendheid. Met andere woorden: de spreker moet weten waar hij over spreekt, moet integriteit uitstralen en goede wil tonen ten opzichte van zijn publiek.

Hiervoor speelt het begin van een redevoering een belangrijke rol. De verschillen tussen beide kersttoespraken zijn opmerkelijk. De Britse versie begint met het volkslied, beelden van Buckingham Palace en een muziekkorps. De Nederlandse versie begint met een carillon, beelden van kale bomen en Huis ten Bosch. Waar we Buckingham Palace in Londen met het verkeer eromheen zien, worden van Huis ten Bosch lege trappen en dichte deuren getoond.

In de volgende fase verdwijnt de muziek en verschijnen de koninginnen. Elizabeth, in het rood, staat in wat haar studeerkamer lijkt: een bureau voor het raam, een kerstboom, de klok op de schoorsteenmantel. Vlakbij staat een tafel met familiefoto’s. Beatrix ontmoet haar kijker zittend, in grijs, in een onpersoonlijke omgeving. Buiten zien we een boom, alleen versierd met lichtjes.

Inzicht, deugdzaamheid, en goede wil. Koningin Elizabeth toont hoe haar gedachten over de goedheid van de mensen stoelen op wat zij heeft gezien. Als defender of faith gebruikt zij het laatste deel van haar toespraak voor een expliciet christelijke boodschap. Bovenal toont de vorstin welwillendheid. Vanaf het begin plaatst zij zich tussen mensen.

De Nederlandse koningin noemt haar familie niet. Veel van haar zinnen hebben abstracte begrippen als onderwerp. Haar toespraak citeert het Handvest voor de Aarde en Mahatma Gandhi. Ethos is hier vooral een kwestie van inzicht.

Het houden van een kersttoespraak is geen dankbare taak. Een van de weinige gelegenheden waarop vorsten zich tot de bevolking kunnen richten, valt op de dag waarop het gebruikelijk is de wereld buiten te sluiten en in familiekring feest te vieren. Toch zou ik, als ik op basis van kersttoespraken zou beslissen waar te wonen, in Londen blijven. Misschien ben ik al Britser dan ik besef.

Dr. Marije Altorf is lector aan Saint Mary’s University in Londen.