Dovenbril laat zien wat kaasboer zegt

Een bril die ook beeldscherm is en daarop tekst laat zien. En die ook spraak opvangt en tot tekst verwerkt: ideaal voor doven.

De studente die tegen me spreekt, is ondertiteld. Letters zweven onderin mijn blikveld. Ik doe net of ik haar niet hoor, want ik ben zogenaamd doof.

Vier studenten taalwetenschap hebben eind vorige week tests afgerond met een virtual reality-bril voor doven. De bril moet doven helpen om gesprekken te volgen. Als de bril nog verbetert, kan het ding bij de dokter, bij de slager of op visite de woorden van de spreker op de brillenglazen projecteren. Zodat, ergens op borsthoogte, de letterlijke Nederlandse tekst verschijnt.

Bedenker van de dovenbril (die officieel ‘SpraakZien’ heet) is natuurkundige Michiel van Overbeek. Binnen nu en twee jaar wordt hij waarschijnlijk geheel doof. Nu hoort hij nog een beetje met één oor. Hij lijdt aan de ziekte van Menière, een niet goed begrepen aandoening waarbij het binnenoor beschadigd raakt. Patiënten hebben aanvallen van duizeligheid, oorsuizen en gaan steeds slechter horen.

Drie jaar geleden bedacht Van Overbeek dat een ondertitelbril hem en andere doven zou kunnen helpen. Met twee vrienden richtte hij de OorZaak op om de bril te ontwikkelen, een maatschap zonder winstoogmerk.

Ze konden hun idee pas dit jaar in de praktijk brengen, vertelt Barend Nieuwendijk, de bedrijfskundige van de OorZaak. „Toen bracht Epson in Japan een virtual reality-bril op de markt die maar 800 euro kost.” Tot dan toe kostten zulke brillen 10.000 euro. De OorZaak koppelde de bril aan commerciële spraakherkenningssoftware van het Amerikaanse bedrijf Nuance. Om de bril geschikt te maken voor dovenondertiteling, paste het bedrijf de software aan. Zo werd bijvoorbeeld voorkomen dat een ondertitelde spreker in beeld gaandeweg kopje-onder zou gaan in zijn eigen, steeds maar langer wordende spreektekst.

De afgelopen maand zijn de eerste tests gedaan met de bril. 25 ‘plotsdoven’ (mensen die op volwassen leeftijd in korte tijd doof zijn geworden) kwamen naar de Universiteit Leiden, waar vier studentes taalwetenschap de tests afnamen.

De bril kán bijna foutloos ondertitelen. Maar dan moet de spreker zich wel aan strakke regels houden.

De bril die ik draag, is zwart en zwaar. Voor me zit studente Myrthe Wildeboer in een microfoon te praten, met een laptop ernaast. De software is eerder al 40 minuten lang getraind op haar manier van spreken. Omdat de letters op de brillenglazen wit zijn, zit ze voor een donkergroen schoolbord. Ze spreekt de zinnen uit als in een dictee, en ook nog inclusief leestekens: ‘de dames waren op weg naar de markt punt’. De tekst verschijnt na 1 of 2 seconden op de bril, met niet meer dan één misser in elke paar zinnen.

De studentes hielden met hun proefpersonen ook korte interviews. Dan blijkt hoeveel een dagelijks gesprekje afwijkt van een dictee. ‘Waar komt die foto’ verschijnt op de bril. Wildeboer zei ‘Waar komt u vandaan’.

De proefpersonen zagen de logge bril nog niet als vervanging van hun gehoorapparaat of implantaat, maar misschien wel als aanvulling erop. „Veel proefpersonen zouden er nog niet mee over straat willen”, voegt studente Maartje Lindhout toe. Maar in een stille omgeving, met een bekende die bereid is om de software te trainen en langzaam te spreken, zou de bril al te gebruiken zijn, denkt ze.

„Michiel van Overbeek zet het prototype al wel eens op bij onze vergaderingen”, zegt Barend Nieuwendijk van de OorZaak. Het team ziet vooral mensen als doelgroep die op late leeftijd doof worden, zodat ze niet meer goed leren liplezen of gebarentaal verstaan. Een bril zou de tijd kunnen overbruggen waarin zij op een cochleair implantaat (CI) wachten en eraan moeten wennen. Bovendien hebben sommige doven een afwijking waardoor een CI niet werkt.

Nu is de bril nog niet praktisch, om drie redenen. De bril is, zoals gezegd, zwaar. De software is nog zo gecompliceerd dat die niet op een smartphone draait: je hebt er een laptop voor nodig. En ten slotte moet de spreker in een microfoon praten.

De makers van SpraakZien willen richtmicrofoons in de bril aanbrengen. En ze verwachten dat commerciële spraaksoftware en brillen snel zullen verbeteren. Onder andere Google werkt eraan. „Als een ander bedrijf zo’n bril op de markt brengt, is het ook niet erg. Als hij er maar komt.”

    • Hester van Santen