Opinie

Meer speelfilms

Een film over het bombardement op Rotterdam. Op het ogenblik dat ik dit schrijf moet de première nog komen. De Volkskrant had een interview met drie mensen die het zelf hebben meegemaakt. Nu tussen de 83 en 88. Toen de Duitsers kwamen, waren ze beginnende pubers, net als ik. Wat je op die leeftijd overkomt, staat in je geheugen gegrift. Ik ga zeker naar die film kijken, zonder een spoor van vooroordeel, maar wel met de controlerende blik van een oude ooggetuige. De Luchtwachtdienst had op 14 mei door de radio gewaarschuwd: grote formaties bommenwerpers vlogen in westelijke richting. De eerste bom is gevallen ongeveer tachtig meter ten zuiden van het huis waar mijn vader, mijn moeder en ik in de kelder schuilden. Het fluitend geluid van het vallend projectiel heb ik gehoord, de ontploffing niet. De vloer golfde. „Eruit!” riep mijn vader en rende naar buiten. Daarachter mijn moeder en toen ik. Door een dichte stofwolk bereikten we een onbebouwd stukje land waar we in een kuil het einde van het bombardement hebben afgewacht. De Heinkels 111 vlogen op hun gemak, laag en langzaam. Toen het voorbij was, zijn we de polder in gevlucht. De volgende dag ben ik naar het getroffen huis gaan kijken. Een puinhoop. Later is het zorgvuldig herbouwd, maar de bakstenen zijn lichter gekleurd. Het staat aan de Oudorpweg. Tot zover dit ooggetuigeverslag.

Is dit de eerste film die over een van onze grootste rampen van de oorlog gemaakt is? In de Wikipedia heb ik in ieder geval niets vergelijkbaars kunnen vinden. We hebben Loe de Jong met zijn twaalf delen Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog.. Veel memoires en geschiedschrijving op deelgebieden. En verder de film Soldaat van Oranje uit 1977, de avonturen van de onverschrokken Engelandvaarder Erik Hazelhoff Roelfzema. Een kassucces. In 2010 is er een musical van gemaakt. Nog groter resultaat. Ik herinner me vooral een vraaggesprek met de auteur op de televisie. „Weet u wel”, zei hij tegen zijn interviewer, „dat die oorlog eigenlijk een verdomd leuke tijd was?” Hoe merkwaardig of absurd dat ook mag klinken, hij had gelijk. We staan er nooit bij stil, maar de oorlog was, afgezien van de talloze verschrikkingen, ook een bevrijding uit de burgerlijke discipline van het dageljks leven, met in de Randstad als apotheose de Hongerwinter. Misschien dat ik daar later nog eens een boekje over opendoe.

Hier wreekt zich weer het feit dat ons taalgebied beperkt is. In Amerika zijn in de loop van de tijd misschien wel honderd films over de Eerste Wereldoorlog gemaakt en ten minste evenveel over de Tweede. Daarna kregen we Korea en Vietnam, ook oeverloze inspiratie. Uit de Vietnamese oorlog herinner ik me er drie: Full Metal Jacket, Platoon en The Deer Hunter. In Hollywood zijn niet alleen veel prachtige films gemaakt. Het is, zeker in die tijd, ook het centrum geweest van verzet tegen een oorlog van een vernietigende vergeefsheid. Op zijn best is de Amerikaanse filmindustrie politiek geëngageerd. Er zijn ook films over de expedities in Irak en Afghanistan.

Hebben we films over de Nederlandse avonturen in Indonesië tussen 1945 en 1950? Ja. In 1946 kwam Joris Ivens met Indonesia Calling, een korte documentaire tegen de Nederlandse politiek. Ivens was communist. Van dit filmpje hebben we hier niets meer gehoord. In 2009 is in Indonesië Merah Putih (Rood en wit) in première gegaan, een film over de gruwelen van de oorlog. Het Historisch Nieuwsblad heeft er uitvoerig aandacht aan besteed. Verder niets van gehoord. Van tijd tot tijd worden er foto’s gevonden die bewijzen dat Nederlandse militairen daar oorlogsmisdaden hebben gepleegd. Er wordt een objectief historisch onderzoek geëist en dan gaat het embryonaal initiatief weer onder in het tumult van de dag.

Wat zou je in zo’n film zien? Bijvoorbeeld een paar scènes waarin Nederlandse militairen, zeer tegen hun zin, aan boord van het troepenschip gaan, vier weken later in Jakarta voet aan wal zetten en vrijwel onmiddellijk naar een gevaarlijk gebied worden gestuurd. Dan wisselt het decor. Eerst een vergaderzaal in Den Haag, waar ministers de Indonesische politiek uitstippelen. Dan een militair hoofdkwartier op Java, waar hoge officieren over tactiek en strategie beslissen. Ten slotte de rimboe waar de soldaten de besluiten van het kabinet ten uitvoer brengen en daarbij in totaal onverwachte, levensgevaarlijke situaties terechtkomen. Het loopt uit de hand. Ja, daar is een oorlogsmisdaad gepleegd. Een van die jongens heeft een camera bij zich en neemt een kiekje dat een jaar of 64 later in de krant verschijnt en grote verontwaardiging veroorzaakt.

Kortom, een speelfilm waarin zo’n complex van gebeurtenissen zorgvuldig wordt gereconstrueerd en ieders persoonlijke verantwoordelijkheid wordt vastgesteld. Spannend. En het is vaderlandse geschiedenis.