Bijna dictatoriaal dynamisme

Blunders gevraagd. Lezers, die me van alles verwijten, spreken elkaar gelukkig meestal tegen. Dat geeft wat lucht. Maar over één ding heb ik het afgelopen half jaar te lichtzinnig geschreven: het idee  dat je een stabiel en nuttig kabinet kunt vormen door twee partijen om de beurt een voorkeursonderwerp te laten kiezen, zonder dat zij compromissen sluiten.

Twee partijen  zonder gemeenschappelijke plannen ontwikkelen ook geen gedeelde idealen. Prima, zult u zeggen, als ze maar zorgen dat trein op tijd rijdt en je ’s nachts veilig over straat kunt. Aan idealen die ideologie werden zijn al te veel levens geofferd in de geschiedenis.

Het gekke is dat de VVD en de PvdA ook in hun partijuitingen weinig vergezichten, laat staan ideologie, stoppen. De VVD wil het begrotingstekort onder 3 procent. Een kleinere overheid is daarvoor nodig. Daar zit een ideologisch element in, maar een complete visie op de verhouding tussen overheid en burger is het niet.

De PvdA wil dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen en zet wat groene accenten. In de praktijk van Rutte II spreken VVD-ministers binnen het betrekkelijk smalle kader van de heersende VVD-opvattingen. En de PvdA-ministers ook. Vicepremier Asscher blijft proberen met empathie te spreken over mensen die in de knel raken, maar hij moet op Sociale Zaken de hardste VVD-wensen uitvoeren.

Als ik teruglees wat ik rond de totstandkoming van het kabinet schreef, was ik te oppervlakkig optimistisch. Als ze maar goede ministers, geen dankjewelbenoemingen, neerzetten die zelf nadenken en goed uitleggen wat het verband is tussen de maatregelen. De laatste weken hoorden we van de bewindslieden vooral: het tekort moet omlaag en de oplossing op mijn terrein staat  in het regeerakkoord.

Het is een akkoord zonder openlijke idealen, zonder expliciete visie op de rol van de overheid, zonder verklaring van de crisis. Wat gebeurt, past  binnen de ontwikkeling van het Nederlandse openbaar bestuur van de laatste tien, vijftien jaar. Een poging om bedrijfsmatig denken toe te passen op het bestuur van het land. Alsof er alleen uitvoeringsprobleempjes zijn.

Los van het misverstand dat uitvoering niet-politiek zou zijn, daaronder liggen onuitgesproken veronderstellingen. Stille Ideologie, noemen van Cor van Montfort en anderen dat in hun fascinerende studie over „onderstromen in beleid en bestuur”. Hun lijn doortrekkend zou je kunnen zeggen dat de stille ideologie van Rutte II is: crisis en tekort eisen drastisch ingrijpen, de terugtrekkende overheid richt het land nog één keer in. Dat rechtvaardigt een bijna-dictatoriaal dynamisme.

Het leidt al jaren tot repeterende golven van onthechting en teleurstelling. Waarom helpt de zoveelste reorganisatie van de jeugdzorg niet? Waarom spreekt de rechterlijke macht niet sneller recht? Waarom rijdt die Fyra nu toch niet? Waarom wordt de zorg steeds duurder? Kan de Gasunie zomaar voor 1,8 miljard euro miskleunen bij de aankoop van Duitse pijplijnen?

Zinnige antwoorden op al dat soort vragen zijn ingewikkeld, maar er zijn ook constanten. Omdat men wil doorpakken en de eigen aannames onvoldoende toetst in de mensenwereld, omdat geleidelijke oplossingen verdacht zijn, omdat niet wordt geluisterd naar lieden die al jaren werken op zo’n onderwerp. En omdat het belang van de mensen die zij bedienen alleen verbaal telt. Die gasblunder is ouder, maar het nieuwe kabinet toont op tal van onderwerpen een aan arrogantie grenzend hervormingsradicalisme. Punt-aan-de-horizon-fanatisme.

De VVD heeft nu lokaal en landelijk op zo veel plaatsen de macht dat ze in staat is haar wil op te leggen met complete minachting voor echte deskundigheid. Voorbeeld van gisteren: het ontslag van de alom geprezen bestuurder van het Integraal Kankercentrum Zuid in Eindhoven. Haar enige  fout was dat zij niet klakkeloos meewerkte aan het door minister Schippers, haar ambtenaren en twee niet wegens deskundigheid erbij betrokken VVD-burgemeesters doorgedramde samengaan met het Integraal Kankercentrum Nederland.

Dat IKNL is een management- en IT-droom waar geld zoek is en niet-artsen iets medisch willen uitvinden dat al bestaat. Het IKZ is een fijnmazig netwerk van medische beroepsbeoefenaars dat een Europese reputatie heeft op het gebied van zorgvuldig registreren van kankerbehandelingen en het snel zichtbaar maken van de beste methodes. Dat moet kapot vanwege de dwangdroom van landelijke unificatie.

De PvdA tolereert deze bestuursstijl van bovenaf. Minister Plasterk (Binnenlandse Zaken) geeft Utrecht, Noord-Holland en Flevoland tot 28 februari om mee te praten over hun samenvoeging tot één provincie. Wat in eeuwen is gegroeid, moet in twee maanden groots worden.

De rijksoverheid gooit steeds taken over de schutting van gemeentes. Als die dat niet aankunnen, moeten ze maar met spoed ‘opschalen’. Wat nou lokale hechting? Provincies moesten eerst minder gaan doen, en nu opeens moeten de agglomeraties van Alkmaar tot Amersfoort als een daily urban system hun ‘concurrentiekracht’ vergroten. Als ergens bestuurlijke drukte van uitgaat, is het de rijksoverheid zelf.

Ander voorbeeld. Het inmiddels door honderden rechters getekende manifest van raadsheren in het gerechtshof in Leeuwarden. Die komen onder druk van de productiedwang steeds vaker niet toe aan hun werkelijke target, iedere burger of rechtspersoon die daar om vraagt recht bieden, ook in gecompliceerde zaken. Zij kunnen er niets aan doen dat de samenleving juridiseert, zeker de overheid.