‘Oorlog sterkt de jihadisten’

Jihadisten spelen toenemend een rol in de opstand in Syrië. Die rol kan zeer destructief zijn, maar velen beseffen dat zelf ook.

Als jihadistische extremisten in een oorlogssituatie op de voorgrond treden, loopt dat vaak op een ramp uit, hoe legitiem de strijd ook is. Neem Algerije, waar in de jaren negentig de opstand tegen de militaire staatsgreep na de fundamentalistische verkiezingszege ontaardde in betekenisloos geweld tegen burgers. Of het gruwelgeweld van Al-Qaeda-in-Irak na de Amerikaans-Britse invasie in 2003.

In Syrië steken nu ook extremistengroepen de kop op. Maar veel Syriërs, zelfs onder de jihadisten, beseffen heel goed hoe destructief hun rol kan zijn, zegt extremismedeskundige Omar Ashour.

„Basir Tartusi, een bekende Syrische jihad-ideoloog, bezweert hen: ‘herhaal niet wat Al-Qaeda-in-Irak heeft gedaan. Als je iedereen buitensluit, tegen iedereen vecht en een oorlog tegen de wereld voert, is dat rampzalig voor de Syrische zaak’.”

Door haar vechtkracht tegen het leger, groter dan die van de niet-jihadisten, heeft in Syrië de extremistengroep Al-Nusra (de overwinning) de aandacht getrokken – de Amerikaanse regering heeft haar zojuist op de lijst van terreurgroepen gezet. Volgens Ashour is Al-Nusra nog een kleine minderheid. Andere groepen houden haar in toom, uit angst dat Al-Nusra de opstand kapot maakt, en zelf hoedt ze zich voor excessief geweld omdat ze haar legitimiteit onder burgers niet wil verliezen. „Maar hoe langer deze oorlog voortduurt, hoe sterker ze zal worden. Uiteindelijk kan ze dan een van de belangrijke spelers worden.”

Wie zijn de jihadisten eigenlijk?

„Ze hebben een mix aan motieven. Het belangrijkste is hun overtuiging dat Syriërs worden onderdrukt en afgeslacht. Syriërs zijn Arabieren en moslims en daarom moet je hen verdedigen. Je vindt veel fatwa’s [islamitische decreten, red.] die zeggen dat als moslims worden afgeslacht en er niet genoeg mensen zijn om hen te beschermen, dat je je dan als vrijwilliger moet aanbieden. Bij welke groep ze zich dan aansluiten, hangt af van de recruiter die ze tegenkomen. Als hij van Al-Nusra is, dan komen ze bij Al-Nusra. Als hij van het Vrije Syrische Leger [FSA] is, dan wordt het het FSA.

„Maar niet allemaal krijgen ze contact met een recruiter, velen rekruteren zichzelf. Het hangt er dan van af met wie ze als eerste contact leggen. Het is geen kwestie van heldere ideologische oriëntatie.”

Het is een oorlog tegen Assad, maar is het ook een strijd vóór iets?

„Op dit moment is het een strijd tegen. Wanneer Assads bewind eenmaal is omvergeworpen,krijgen we de strijd voor. Maar het is van het grootste belang dat het Westen nu al nadenkt over de overgang naar een ander bewind, en met name over drie dingen: het demobilisatie-, ontwapenings- en integratieproces van de strijders. Voorts hervorming van de veiligheidssector – de veiligheidsdiensten moeten onafhankelijk worden van de politiek en partijpolitiek. En ten slotte opbouw van instituties, zodat de burgers en de milities de instituties vertrouwen en ze niet straks wapens denken nodig te hebben om hun geloof en ideologie te verdedigen. In Libië, Bosnië en Libanon vormen wapens ieders veiligheidsnet. Als je je wapens opgeeft, breng je je leven in gevaar. Als het gaat tussen leven of democratie, dan kies je je leven. Dat idee moet worden bestreden, nu meteen, door een proces van institutiebouw.”

Waarin verschillen de jihadisten van de ultraconservatieve salafisten die in de Arabische wereld nu sterk in aantal groeien?

„Jihadisme is een moderne politieke ideologie, die in de jaren zeventig is ontwikkeld. Wat haar onderscheidt van alle andere ideologieën is het geloof in gewapende tactieken. Politiek geweld is het meest effectief en in sommige versies de meest legitieme methode voor sociale en politieke verandering, zo menen jihadisten. Geen van de andere soorten fundamentalisten heeft dit kerngeloof. Die geloven in zendingsarbeid, liefdadigheidswerk, sociale diensten, politiek proces en andere middelen. Sommige gebruiken wel wapens, maar gewoonlijk defensief.”

De middelen verschillen. En het doel?

„Het einddoel is een islamitische staat. Een shari’a-staat. In sommige gevallen het kalifaat. Maar wat bedoelen ze daarmee? De salafistische interpretatie is erg divers. Willen de jihadisten een Saoedi-Arabië? Nee, ze geloven niet dat Saoedi-Arabië een islamitische staat is. Wat willen ze wel? Er is geen specifiek voorbeeld in de 20ste eeuw waarnaar ze kunnen wijzen. Het kan alles zijn.”