Vanuit de ruimte is de aarde een kwetsbaar ruimteschip

Deze maand veertig jaar geleden maakte de bemanning van de Apollo 17 een foto van de aarde. Die werd een symbool van haar kwetsbaarheid.

Wie bedelaars heeft gezien in Mumbai, leprozen in Nairobi of open riolen in Georgetown, ziet de hypotheekrenteaftrek en andere knellende Nederlandse problemen met andere ogen. Op dezelfde manier keren astronauten uit de ruimte terug met een ander perspectief. Ze hebben de Aarde gezien als een planeet, hangend in de ruimte, eenzaam en kwetsbaar. Sommige beleven een religieuze wedergeboorte, andere worden voorvechters van milieubehoud en internationale samenwerking.

Dit is het overview effect en de achterblijvers op Aarde kregen er een indruk van toen de bemanning van de Apollo 17 in december 1972 de camera richtte op de Aarde zelf. Het leverde een iconische foto op: The Blue Marble. Hoewel de Apollo 8 een vergelijkbare foto had gemaakt, had Blue Marble meer invloed. Misschien was hij mooier van kleur en compositie, met Afrika geprononceerd boven een Antarctisch sneeuw- en wolkendek. In ieder geval viel hij in de goede aarde van het milieubewustzijn van de jaren zeventig. Deze maand is de veertigste verjaardag van de foto gevierd, onder andere met de documentaire, Overview.

De film begint met een profetisch citaat van de astronoom Fred Hoyle uit 1948 (!): „Als er eenmaal een foto bestaat van de Aarde, genomen van buitenaf, zal een nieuw idee de vrijheid krijgen, even krachtig als welk idee in de geschiedenis dan ook.”

Of Hoyle gelijk had is de vraag, nu satellietfoto’s horen bij de dagelijkse routine van weerbericht en Google Maps. Maar de documentaire zit vol getuigenissen van astronauten die echo’s van Hoyle produceren. Zij schetsen beelden die de bedoelde gevoelens van ontzag en vertedering hebben opgeroepen. Astronaut Ron Garan bijvoorbeeld noemt donderwolken aan de horizon met lange schaduwen in de zonsondergang, en verlichting van steden en dorpen die hij van bovenaf zag. En het noorderlicht, en vallende sterren. Maar ook de ontnuchterende dunheid van de atmosfeer: „Die papierdunne laag is alles wat levende wezens beschermt tegen de genadeloze ruimte.” Dit alles bij hd-videobeelden die haarscherp laten zien wat hij bedoelt. Gelukkig hebben de makers ook bibberige en onscherpe filmfragmenten uit het Apollo-tijdperk gebruikt; die zien er tenminste uit of er hard voor is gewerkt.

Wat heeft het overview effect concreet opgeleverd? In elk geval een gelijknamig boek (1998). Auteur Frank White stelt in de film dat de mensheid in het tijdperk van klimaatverandering gezamenlijk keuzes moet maken om te overleven. En er is een Overview Institute om die eenheid te bevorderen. Medeoprichter David Beaver: „Astronauten gingen naar de maan en dachten niet aan achteromkijken. Nu we dat gedaan hebben, zou dat wel eens de belangrijkste reden kunnen zijn geweest dat we gingen.”

De video is te zien op nrc.nl/wetenschap