Mandela's kroonprins is terug

Cyril Ramaphosa, ‘de beste president die Zuid-Afrika nooit heeft gehad’, is als vicevoorzitter van het ANC gekozen. Leider Zuma is gewaarschuwd.

South Africa's President Jacob Zuma (R) jokes with his party's newly appointed Deputy President Cyril Ramaphosa at the National Conference of the ruling African National Congress (ANC) in Bloemfontein December 18, 2012. South Africa's ruling ANC re-elected Zuma as its leader on Tuesday, setting him up for seven more years as head of state of Africa's biggest economy. REUTERS/Mike Hutchings (SOUTH AFRICA - Tags: POLITICS ELECTIONS) REUTERS

Niet de herverkiezing van Jacob Zuma als partijleider trok de meeste aandacht op het ANC-congres in Mangaung, maar de terugkeer van één van de meest geliefde Zuid-Afrikaanse politici van de generatie na Nelson Mandela: Cyril Ramaphosa. Met zijn reputatie als ‘de beste president die Zuid-Afrika nooit heeft gehad’ geeft Ramaphosa de door corruptieschandalen geplaagde Jacob Zuma meer geloofwaardigheid voor zijn tweede termijn als president – want dat het ANC ook de volgende Zuid-Afrikaanse verkiezingen wint, betwijfelt niemand. Ramaphosa wordt dan vicepresident.

Als succesvol zakenman heeft Ramaphosa zich de afgelopen jaren afzijdig gehouden van de politiek. Zijn terugkeer en steun voor Zuma beslisten gisteren de leiderschapsstrijd in het ANC. Zuma kreeg met overgrote meerderheid van de ANC-afgevaardigen een tweede termijn als partijvoorzitter. Zijn uitdager, huidig vicepresident Kgalema Motlanthe, kreeg slechts 991 van 3.977 stemmen. Zijn positie lijkt nu onhoudbaar.

Pikant is dat Ramaphosa aanzienlijk meer stemmen kreeg dan Zuma zelf. Een zakenpartner zei in de Financial Times over Ramaphosa’s vicevoorzitterschap van het ANC: „Dit is geen doel op zich. Het is een manier om president te worden.”

Zuma is gewaarschuwd: zijn nieuwe steunpilaar kan zijn grootste rivaal worden. Als held van de strijd tegen apartheid, oud-vakbondsleider, medeopsteller van de democratische grondwet van Zuid-Afrika, en een van ’s lands rijkste zakenmannen heeft Ramaphosa sterke papieren om het land te leiden. Met zijn verkiezing manoeuvreert hij zich in een goede positie om Zuma op te volgen als het zover is. Maar zijn stap is niet zonder gevaar. Want Ramaphosa raakt vanaf nu verwikkeld in de bittere machtsstrijd binnen het ANC.

In de jaren negentig van de vorige eeuw was Ramaphosa de gedoodverfde opvolger van Mandela. Hij was al een icoon van de strijd tegen apartheid sinds hij als vakbondsleider in 1987 de langste en grootste staking in de geschiedenis van Zuid-Afrika had georganiseerd. Bovendien leidde hij in aanloop naar de verkiezingen van 1994 namens het ANC de onderhandelingen met het apartheidsregime. Maar Ramaphosa verloor de kroonprinsenstrijd van de efficiënt in het ANC lobbyende Thabo Mbeki. Jaren later onthulde Mandela dat hij zelf liever Ramaphosa als vicepresident had gehad.

Ramaphosa ging daarna het bedrijfsleven in. In 2001 richtte hij de investeringsmaatschappij Shanduka Group op, die profiteerde van Black Economic Empowerment (BEE): het beleid dat door blanken gerunde ondernemingen verplicht zwarte Zuid-Afrikanen een grotere rol te geven.

De Shanduka Group kocht met geleend geld aandelen in enkele van de grootste bedrijven van het land, zoals Standard Bank, mijngigant Lonmin en telecombedrijf MTN Group. Ramaphosa werd daardoor een van de rijkste mannen van het land, met een geschat vermogen van 675 miljoen dollar. De charismatische redenaar, die de National Union of Mineworkers wist uit te bouwen tot een machtige politieke organisatie, veranderde in een behoedzame zakenman. Hij werd ook een kopstuk in het groepje zwarte tycoons met politieke connecties die in de ogen van arme Zuid-Afrikanen vooral goed voor zichzelf zorgen.

In zijn biografie Cyril Ramaphosa schrijft politicoloog Anhony Butler hem als een afstandelijke man die achter zijn warme glimlach een kille hardvochtigheid verbergt. „Toen ik in de gevangenis zat”, zegt hij in het boek, „realiseerde ik me dat vrienden net theezakjes zijn. Je kookt het water. En je gebruikt ze één keer.”

De vraag is of Ramaphosa de miljoenen arme kiezers die gedesillusioneerd zijn geraakt door de gebroken beloften van het ANC aan zich kan binden. „Dat is zijn fundamentele probleem binnen het ANC, een gebrek aan geloofwaardigheid op straat”, citeerde persbureau Reuters een goede bekende van Ramaphosa.

Hij is beschadigd geraakt door zijn rol bij het bloedbad in augustus bij de Marikanamijn, waar 34 stakende mijnwerkers werden doodgeschoten door de politie. De mijn is eigendom van Lonmin, waar Ramaphosa grootaandeelhouder is. De dag voor het bloedbad drong hij er in een e-mail aan ministers op aan de stakers keihard aan te pakken. De mijnwerkers voelden zich verraden door de oud-vakbondsleider.

Welke koers Ramaphosa voorstaat, is onzeker. Hij was lid van de Nationale Planningscommissie die onlangs onderzocht wat er mis gaat in Zuid-Afrika: concrete beleidsplannen, om bijvoorbeeld meer huizen te bouwen, stranden vaak in bureaucratie. Dat kan hij nu gaan oplossen.