Het lijkt Guantanamo Bay wel, daar in Den Haag

Kunnen getuigen van het Internationaal Strafhof in Nederland asiel krijgen? Drie Congolezen vroegen erom, maar zitten al twee jaar zonder aanklacht vast.

Getuigen nummer 228, nummer 236 en nummer 351 van het Internationaal Strafhof kwamen in maart vorig jaar aan op Schiphol om te vertellen over de daden van de Congolese rebellenleiders Germain Katanga en Matthieu Ngudjolo Chui. Volgens de aanklager van het strafhof trokken die verdachten in 2003 met hun mannen het dorp Bogoro in Oost-Congo binnen en vermoordden en verkrachtten iedereen die zij tegenkwamen. Honderden bewoners werden levend verbrand in hun huizen en vrouwen als seksslavinnen toegewezen aan kindsoldaten. De drie getuigen waren door de verdediging opgeroepen om die lezing te ontkrachten.

Gisteren sprak het strafhof Ngudjolo vrij wegens gebrek aan bewijs. Maar zijn getuigen hebben geen uitzicht op vrijlating. Mede omdat het gerechtshof in Den Haag gisteren bepaalde dat hun cel in Scheveningen voorlopig de beste plek voor ze is.

De legitimiteit van het Internationaal Strafhof in Den Haag staat of valt met het horen van getuigen uit door oorlog verscheurde landen. Deze drie getuigen waren zelf leidende figuren van milities in Oost-Congo en zaten al jaren vast. Ze zouden onder meer betrokken zijn bij het doden van negen VN-soldaten, maar waren nooit formeel beschuldigd of vervolgd, zeggen hun advocaten. Congo was bereid de gevangenen ‘uit te lenen’ aan het strafhof, dat hen zou vastzetten in Scheveningen en na hun verhoor zou zorgen voor hun terugkeer.

Maar zodra de mannen hadden getuigd, besloten ze in Nederland asiel aan te vragen. In hun verklaringen hadden zij de Congolese president Joseph Kabila aangewezen als de hoofdschuldige voor het bloedbad in Bogoto. „Daarom zijn ze hun leven in Congo niet zeker”, zegt Flip Schüller, een van hun advocaten.

Het resultaat van hun getuigenis bracht niet alleen de drie mannen, maar ook het strafhof én Nederland in een lastige positie.

Nederland profileert Den Haag als juridische hoofdstad van de wereld, maar vreest de aanzuigende werking als getuigen permanent verblijf kunnen krijgen. Daarom wilde het de asielaanvragen niet eens in behandeling nemen. De strafhofcellen in Scheveningen staan formeel niet op Nederlands grondgebied, zo was de redenering, dus zouden de drie niet voor asiel in aanmerking komen.

Inmiddels wordt er anderhalf jaar juridisch gepingpongd. Een jaar geleden besloot de rechtbank in Amsterdam dat de asielaanvraag tóch behandeld moest worden. Een asielzoeker mag de procedure normaal gesproken hier afwachten, al dan niet in vreemdelingendetentie. Maar gisteren oordeelde het hof in Den Haag dat Nederland nú niet verantwoordelijk voor hen is. Tot er uitsluitsel is over asiel, moet het strafhof de drie ze in hun cel laten zitten.

„De Staat probeerde deze mensen moedwillig buiten de Nederlandse wet te houden”, zegt Schüller. „Het lijkt Guantanamo Bay wel.”

Inmiddels is duidelijk dat twee van de drie geen asiel krijgen. Een beslissing voor de derde volgt snel, zegt het ministerie van Veiligheid en Justitie. Schüller heeft de afwijzing al aangevochten. Dat proces, en dus de detentie, kan nog jaren duren.

De asielaanvragen zijn verworpen omdat de mannen mogelijk oorlogsmisdadigers zijn. Op basis van het Vluchtelingenverdrag mag Nederland asielzoekers dan weigeren.

Criminoloog Joris van Wijk van de Vrije Universiteit noemt dit een „strategisch belangrijke zaak”, omdat ongeveer hetzelfde straks kan spelen voor de vrijgesproken Ngudjolo. „Als hij na hoger beroep inderdaad wordt vrijgelaten, kan hij ook zeggen dat hij niet terug durft naar Congo. En dan begint het hele circus opnieuw.”