De held van vroeger is terug

Jacob Zuma werd gisteren herkozen als ANC- leider. Maar de man waar alle Zuid-Afrikanen op letten is de nieuwe vicevoorzitter, Cyril Ramaphosa.

Newly-elected deputy president of the African National Congress (ANC) Cyril Ramaphosa (C) is congratulated by delegates during the 53rd National Conference of the ANC on December 18, 2012 in Bloemfontein. Some 4,500 ANC delegates were gathered to nominate candidates to fill the party's top six positions, with embattled President Jacob Zuma facing a leadership challenge from his deputy president Kgalema Motlanthe. Zuma scored a thumping victory in an ANC leadership contest on December 18, opening the way for him to lead Africa's largest economy until 2019. AFP PHOTO / STEPHANE DE SAKUTIN AFP

Rotterdam. Het was niet de herverkiezing van Jacob Zuma als partijleider die de meeste aandacht trok op het ANC-congres in Mangaung. Het was de terugkeer op het politieke toneel van één van de meest geliefde Zuid-Afrikaanse politici van de generatie na Nelson Mandela: Cyril Ramaphosa. De man die wel wordt omschreven als de beste president die Zuid-Afrika nooit heeft gehad, is gisteren verkozen tot de vicevoorzitter van het ANC. Daarmee geeft hij de tweede termijn van de door corruptieschandalen geplaagde Jacob Zuma nieuwe geloofwaardigheid.

Als succesvol zakenman heeft Ramaphosa zich de afgelopen jaren afzijdig gehouden van de politiek. Met zijn terugkeer en zijn steun voor Zuma besliste hij gisteren de leiderschapsstrijd in het ANC. Zuma kreeg de steun van een overgrote meerderheid van de ANC-afgevaardigden voor een tweede termijn als partijvoorzitter. Door de almacht van het ANC zal Zuma bij de verkiezingen van 2014 vrijwel zeker opnieuw president worden. Zijn uitdager, Kgalema Motlanthe, kreeg slechts 991 van de 3.977 uitgebrachte stemmen. Daarmee lijkt zijn positie als vicepresident onhoudbaar te worden.

Door zich kandidaat te stellen heeft Ramaphosa duidelijk gemaakt waar zijn politieke ambities liggen: het presidentschap van Zuid-Afrika. Als held van de strijd tegen apartheid, voormalig vakbondsleider, medeopsteller van de democratische grondwet van Zuid-Afrika, en een van de rijkste zakenmannen van het land heeft hij daarvoor uitstekende geloofsbrieven. En met zijn verkiezing manoeuvreert hij zich in een goede uitgangspositie om Zuma op te volgen als het zover is. Maar zijn stap is niet zonder gevaar. Want door partij te kiezen voor Zuma raakt Ramaphosa verwikkeld in de bittere machtsstrijd binnen het ANC.

In de jaren negentig van de vorige eeuw was Ramaphosa de gedoodverfde opvolger van Mandela. Hij was immers de vakbondsleider die in 1987 de langste en grootste staking in de geschiedenis van Zuid-Afrika organiseerde, waardoor hij uitgroeide tot een icoon van de strijd tegen apartheid. En hij was degene die in aanloop naar de verkiezingen van 1994 namens het ANC de onderhandelingen leidde met het apartheidsregime. Maar Ramaphosa verloor de strijd uiteindelijk van Thabo Mbeki, dankzij diens lobbywerk. Jaren later onthulde Mandela dat hij liever Ramaphosa als vicepresident had gehad.

Ramaphosa keerde zich daarna af van de politiek en ging het bedrijfsleven in. In 2001 richtte hij de investeringsmaatschappij Shanduka Group op, die profiteerde van Black Economic Empowerment (BEE): het overheidsbeleid dat in grote meerderheid door blanken gerunde ondernemingen verplicht zwarte Zuid-Afrikanen een grotere rol te geven. Alleen dan kunnen ze lucratieve overheidscontracten binnenslepen.

De Shanduka Group kocht met geleend geld aandelen in enkele van de grootste bedrijven van het land, zoals Standard Bank, mijngigant Lonmin en telecombedrijf MTN Group. En Ramaphosa groeide uit tot een van de rijkste mannen van Zuid-Afrika, met een geschat vermogen van 675 miljoen dollar. De charismatische redenaar, die de National Union of Mineworkers wist uit te bouwen tot een machtige politieke organisatie, veranderde in een behoedzame zakenman.

In zijn biografie Cyril Ramaphosa beschrijft Anhony Butler, politicoloog aan de Universiteit van Kaapstad, hem als een afstandelijke man die achter zijn warme glimlach een kille hardvochtigheid verbergt. „Toen ik in de gevangenis zat”, zegt hij in het boek, „realiseerde ik me dat vrienden net theezakjes zijn. Je kookt het water. En je gebruikt ze één keer.”

De vraag is of Ramaphosa genoeg enthousiasme weet los te maken bij de miljoenen arme kiezers die gedesillusioneerd zijn geraakt door de beloften die het ANC in de afgelopen achttien jaar als regeringspartij heeft gebroken. Ramaphosa is immers onderdeel van een kleine groep zwarte tycoons met goede politieke connecties, die in de ogen van veel arme Zuid-Afrikanen vooral goed voor zichzelf zorgen.

Illustratief hiervoor is de rol die Ramaphosa speelde bij het bloedbad in augustus bij de Marikanamijn, waar 34 stakende mijnwerkers werden doodgeschoten door de politie. De mijn was eigendom van Lonmin, waar Ramaphosa grootaandeelhouder van is. De dag voor het bloedbad stuurde Ramaphosa een e-mail aan ministers, waarin hij erop aandrong de stakers keihard aan te pakken. De mijnwerkers voelden zich verrader door de oud-vakbondsleider.

Welk beleid Ramaphosa voorstaat, is niet duidelijk. Hij staat bekend als een behoedzame strateeg die zelden het achterste van zijn tong laat zien. Wel maakte hij als lid van de Nationale Planningscommissie in het afgelopen jaar een zeer scherpe analyse van de problemen in Zuid-Afrika bij de vertaling van beleid naar een adequate uitvoering. Analisten gaan ervan uit dat hij zal proberen zijn eigen adviezen uit te voeren.

Pikant detail is dat hij maandag op het ANC-congres aanzienlijk meer stemmen heeft gekregen dan Zuma. Een zakenpartner zei in de Financial Times over Ramaphosa’s vicevoorzitterschap van het ANC: „Dit is geen doel op zich. Het is een manier om president te worden.” Zuma is gewaarschuwd.

    • Toon Beemsterboer