Mijn opvoedcliché is beter dan het jouwe

Iedere opvoeder heeft zijn eigen clichés. ‘Het leven is oneerlijk’, is dat van redacteur Sheila Kamerman. En veel andere zijn ook waar, leest ze in een boek van pedagoog Bas Levering.

Mijn favoriete opvoedcliché staat niet in het lijstje van pedagoog Bas Levering. „Het leven is oneerlijk.” Dat zeg ik elke dag zeker een keer tegen mijn kinderen, als de een iets heeft en de ander niet. Mijn middelste dochter is er op voorbereid: „Mag ik een snoepje? Hij heeft ook!” In een adem door: „En zeg niet dat het leven oneerlijk is.” Zo wordt een opvoedcliché een echt cliché, een eeuwige herhaling waarover niemand meer nadenkt.

Op een schoolplein zie je regelmatig wat anders. Andere clichés. Een meisje wil spelen bij haar vriendinnetje en vraagt haar moeder of dat goed is. De moeder vindt het goed, als tenminste het jongere zusje van het meisje óók ergens kan spelen. Vaak sleept de moeder het jongere kind dan over het schoolplein op zoek naar die voor iedereen cruciale tweede speelafspraak. Een drama als het niet lukt.

‘Als ze maar gelukkig zijn.’ Dat cliché staat wel in Leverings nieuwe boek Een kinderhand is gauw gevuld. Ouders doen ook hun uiterste best te zorgen dat kinderen gelukkig worden. Ze spannen zich er bovenmatig voor in, maar doen dat in zekere zin tegen beter weten in. Ook gelukkig worden moeten kinderen zelf doen, schrijft Levering. En laat ze daar jong mee beginnen, zou ik eraan willen toevoegen.

Want met je kind leuren op een schoolplein vind ik gênant. Mijn cliché is beter. Het is goed als kinderen leren dat het leven teleurstellingen kent. Zolang het maar niet altijd dezelfde is die geluk heeft. Dat dan weer wel.

Ieder vindt wel eigen opvoedclichés terug in het boekje van de pedagoog. Levering, die vorige maand afscheid nam als lector algemene pedagogiek aan de Fontys Hogescholen in Tilburg, verzamelde de 52 grootste clichés. Het is een bundeling van zijn columns in Pedagogiek in Praktijk Magazine. Bij sommige hoor je het jezelf zeggen. Of je zegt het niet, maar je denkt het wel.

Die snel gevulde kinderhand, zo net na Sinterklaas en vlak voor Kerst, zeg ik hem zo na. Ik herinner me een verjaardag waar een jong kind het blijst was met een rolmaat als cadeau – zo’n meetlint dat je kunt uitrollen en vanzelf weer oprolt. De tante die het cadeau deed, zat te glunderen. Maar de rest van de visite zat er bedremmeld bij. Naar hun dure cadeaus werd niet omgekeken. En moet je kijken hoe blij kleine kinderen vaak zijn met de doos waaruit hun dure cadeau tevoorschijn kwam.

Dit cliché is echt waar, schrijft ook Levering. Kinderen zijn snel tevreden. Als ze hebberig zijn, zijn ze zo gemaakt. Door een bombardement aan reclame. En door ouders die denken dat ze hun kinderen tekortdoen als ze ‘maar’ drie cadeaus krijgen op pakjesavond.

Overigens, staat het opvoedcliché ‘daar word je hard van’ wel in het boekje. Die lijkt op mijn eigen cliché. Levering beschrijft een vader die zijn kinderen uitjes belooft en die dan op het laatste moment afzegt. Op die manier wil hij zijn kinderen voorbereiden op de teleurstellingen van het leven. Dat vind ik dan weer te ver gaan. Levering trouwens ook. Hij schrijft: „Ouders zijn er om kinderen te beschermen. Zelfs als het om tegenslagen gaat die echt bij het leven zelf horen – zoals het onverwacht slechte schoolresultaat ondanks heel hard werken, of het onvermijdelijke einde van de eerste verkering – zal er in de eerste plaats getroost moeten worden. Aan het gegeven dat het verdriet ook gewoon bij het leven hoort moet natuurlijk wel aandacht worden besteed, maar dat komt op de tweede plaats.”

Bij opvoeden denk je dat je doet wat goed is. In de praktijk doe je maar wat. Als je er niet uitkomt, kijk je naar de buren. Of je bladert in een van de vele boeken over opvoeden. Iedereen legt eigen accenten. De eigen opvoeding speelt waarschijnlijk de grootste rol. Als het spannend wordt, grijp je naar de vertrouwde clichés. Of je verzet je er juist tegen. Als jouw zusje altijd werd voorgetrokken, heb je wellicht de sterke neiging dat gevoel bij je eigen kinderen te voorkomen. Ook al kan het hen juist weer weinig schelen.

Lang niet alles is waar, volgens Levering. Van het opvoedcliché ‘dat hebben ze van hun moeder’, of van hun vader natuurlijk, ben ik zelf zeer gecharmeerd. Een kind heeft bepaalde eigenschappen en daar kun je als opvoeder weinig meer aan doen. Een klein beetje bijschaven, misschien. Een fijne gedachte – die ook prima past bij het oneerlijke leven. Ook in clichés kan je maar beter consequent zijn.

Maar zo ziet Levering het dus helemaal niet. Hij beschrijft hoe in de ene tijd de omgeving almachtig werd gevonden, in andere tijden werd alles erfelijk geduid. Nu is het allebei een beetje, al is erfelijkheid aan het stijgen.

Maar géén van beide is een excuus om de opvoeding op zijn beloop te laten. „Ja, erfelijkheid is een factor van betekenis, maar kennis van erfelijke gegevens kan ons duidelijk maken waar we als opvoeders voor staan”, schrijft hij. En welke extra inspanningen we ons moeten getroosten.” Toch weer aan het opvoedwerk dan maar.

Je kunt niet blind varen op de opvoedclichés, blijkt wel uit de bundel van Levering. Wat dat betreft doen de spreekwoorden en gezegden die relevant zijn voor de opvoeding het niet veel beter dan die over het weer. Ze zijn vooral geschikt om achteraf commentaar te geven. En zo worden ze ook vaak gebruikt. Rechtvaardiging achteraf.

Meestal is er ook weinig wetenschappelijk bewijs voor die simpele opvoedingswijsheden. Maar zeker in de relatie tussen ouders en kind is het leven groter dan de wetenschap kan grijpen. Als je nadenkt over de spreuken, leiden ze meestal tóch tot inzicht. Want ‘daar word je hard van’ of ‘de appel valt niet ver van de boom’ raken aan fundamentele pedagogische en psychologische kwesties, laat Levering zien. Ze gaan over de effectiviteit en ethische aanvaardbaarheid van een bepaalde opvoedingsstijl en over de eeuwige nature-nurture-kwestie. Er zijn er ook die je in de wereld van opvoeding brengen zoals geen enkel modern opvoedingsboek dat doet. Zo laat ‘zand erover’ zien dat het voor kinderen en volwassenen mogelijk is om conflicten niet op de spits te drijven, maar ze zonder gezichtsverlies af te ronden.

In een enkel geval blijkt de dooddoener toch gewoon onjuist. Schelden bijvoorbeeld, doet meestal heel erg zeer.

Bas Levering: Een kinderhand is gauw gevuld. Uitgeverij SWP, 168 blz., 15.90 euro.