John ontvoert het kind terug

In het nieuwe programma Ontvoerd haalt John van den Heuvel kinderen terug uit het buitenland. Hij begeeft zich op glad ijs, maar in goed overleg met de instanties.

John vd Heuvel is misdaadverslaggever Clemens Rikken/Hollandse Hoogt>

Zoals altijd stapt Collin ’s ochtends om half acht uit de bus. Hij moet nog 300 meter tot aan school. Collin, 11 jaar, loopt rustig en alleen door de straten van Paramaribo. Opeens schuift pal voor hem de deur open van een grijs busje met geblindeerde ramen. Een blanke man stapt uit, met gespreide armen en driekwartbroek. Het is Collins vader uit Nederland, hij heeft hem een half jaar niet gezien. Verdwaasd stapt de jongen het busje in, zijn moeder weet van niets. „Wil je m’n toetsen zien?” vraagt Collin aan zijn vader.

Meer woorden zal de jongen in de uitzending niet zeggen. Dat vonden de makers een brug te ver. Toch speelt Collin, bedoeld of onbedoeld, een hoofdrol in Ontvoerd, sinds zondag te zien op RTL 4. Presentator John van den Heuvel reist af naar onder meer Suriname, Bosnië, Canada en Mallorca om kinderen die onrechtmatig zijn meegenomen door een van de ouders terug te ontvoeren naar Nederland.

Glad ijs, dat weet de redactie maar al te goed. Programmadirecteur Erland Galjaard benadrukt dat het belang van het kind bij dit „heftige” programma altijd voorop heeft gestaan. „We doen niets illegaals”, zegt ook Van den Heuvel. Alles is gebeurd „in goed overleg” met de officiële instanties: Bureau Jeugdzorg, het ministerie van Buitenlandse Zaken, het Centrum Internationale Kinderontvoering. „We wilden niet als een soort A-Team de woestijn in.”

Ontvoerd is niet alleen een zoektocht naar kinderen. Het programma is ook een nieuwe stap in reality-tv, en een verkenning van ethische grenzen. Gaan de makers over de grens van betamelijk tv maken?

„Aan de juridische voorwaarden is voldaan, dat vonden we belangrijk”, zegt Van den Heuvel. In de zaak-Collin controleerde hij of de vader inderdaad aangifte had gedaan van ontvoering, of de vader het ouderlijk gezag was toegewezen en of het kind thuis hoort in Nederland – ook volgens de rechter.

Het programma-idee ontstond ruim een jaar geleden na het zien van een Duitse pilotaflevering over een vader op zoek naar zijn kind. Van zulke kindontvoeringen bleken er in Nederland jaarlijks ruim 150 te zijn. Vaak houden ouders contact, ondanks alles, en accepteren ze de nieuwe situatie. Zo’n dertig zaken per jaar zijn problematisch. Ouders hebben geen contact, bemiddeling is zinloos, het kind verblijft in een land zonder internationaal verdrag.

In die zaken kan een draaiende camera soms het verschil maken, zegt Els Prins van het Centrum Internationale Kinderontvoering. „Ambassadeurs kunnen gevoelig zijn voor een camera en de zaak daardoor eerder afhandelen.” Belangrijker nog is volgens Prins het team van juridische adviseurs dat het programma kan inzetten om zaken gedaan te krijgen. „Kindontvoeringen liggen juridisch ingewikkeld en advocaten zijn peperduur, zeker aan de overkant van de oceaan. Veel ouders hebben dat geld gewoon niet.”

Het is een van de redenen waarom ook het ministerie van Buitenlandse Zaken het breekijzer dat Van den Heuvel hanteert, niet afwijst. Maar al te vaak belet het woud aan verdragsregels, lopende procedures en gerechtelijke uitspraken in beide landen een snelle terugkeer van het kind naar zijn vertrouwde omgeving. Het programma, erkent het ministerie, heeft daarin soms beweging weten te krijgen. Er geldt: hoe sneller de terugkeer, hoe beter. Prins: „Dat is in het belang van het kind.”

Maar wat is eigenlijk het belang van het kind?

„Je mag ervan uitgaan dat een ouder het gezag niet zomaar wordt ontnomen”, zegt emeritus hoogleraar adoptie René Hoksbergen. Dat het programma vooral de juridische kant laat meewegen om te beoordelen of terugontvoering geoorloofd is, vindt hij niet zo gek. „Rechters baseren zich op jeugdzorg, op de kinderbescherming. Zij maken een serieuze afweging.”

Een andere vraag is of een kind gebaat is bij zoveel getouwtrek. „Er is niet aan te ontkomen”, zegt Hoksbergen. „Dit zijn altijd min-min-situaties. Het kind wordt verscheurd tussen zijn ouders terwijl een vechtscheiding sowieso al problematisch is.” Moeder maakte een fout door het kind mee te nemen naar Suriname. Terugontvoering levert nog meer ‘minnen’ op maar is onontkoombaar: „Je kunt het recht niet negeren.” En ook het kind zelf laten kiezen is geen optie: „Het zal altijd loyaal blijven aan beide ouders.”

Maar wat Hoksbergen mist in het hele verhaal is de kant van Collin zelf. „Wat vindt het kind zelf? Hoe heeft hij zijn tijd in Suriname beleefd? Ook dat is van belang.”

Als we de vader mogen geloven ging Collin het liefst zo snel mogelijk terug naar Nederland. De kijker ziet hem vrolijk voetballen in het ‘safehouse’ bij zijn vader, wachtend op een nooddocument om Suriname te mogen verlaten. „Collin heeft hier een vervelende periode gehad”, zegt zijn vader in de uitzending.

Maar wie moet je in zo’n explosieve situatie nog geloven? Hoe werkelijk is nog de mediawerkelijkheid?

Moeder, die in de uitzending alleen even kort onherkenbaar in beeld komt, wil haar kant van het verhaal best vertellen aan de krant. Schriftelijk, via haar advocaat.

Ze schrijft spijt te hebben van de manier waarop ze Collin in januari had meegenomen naar Suriname. „Achteraf gezien beseft cliënte dat zij vader daarin had moeten kennen. In die periode waren de verhoudingen echter zodanig verslechterd dat communicatie moeizaam ging.”

De verhouding tussen de ouders verslechterde toen moeder verhuisde van Almere naar Amsterdam. Zonder toestemming van vader plaatste ze haar zoon op een andere school. Ze kon niet anders, schrijft ze, omdat haar zoon werd gepest. Toen ze mede daardoor het ouderlijk gezag kwijtraakte heeft ze Collin „ten einde raad” naar Suriname gebracht.

Wat niet uit de uitzending blijkt, schrijft moeder, is dat ze tot op het laatst openstond voor contact met vader. Collin mocht wat haar betreft zelfs terug naar Nederland „als hij maar het schooljaar in Suriname kon afronden”. Daarop zou vader niet hebben willen wachten.

Suriname, schrijft ze, heeft Collin tot rust gebracht. „Hij leefde op. Collin had weer vriendjes, ging zelfstandig met plezier naar school, de kerk, de bibliotheek.” Moeder heeft, kortom, net als vader, gehandeld in ‘het belang van het kind’.

Ontvoerd (zeven afleveringen)Zondag, RTL 4, 20.00 - 21.30 uur

    • Freek Schravesande