De causaliteitsfout

Voor de bewoners van de Hebriden, een reeks eilanden ten noordwesten van Schotland, was hoofdluis een deel van hun leven. Verlieten de luizen hun gastheer, dan werd hij ziek en kreeg hij koorts. Om de koorts te verdrijven werden er dus welbewust luizen in het haar van zieken aangebracht. Het resultaat gaf de mensen op de Hebriden schijnbaar gelijk, want zodra de luizen zich weer hadden genesteld, werd de patiënt beter.

Een onderzoek naar het optreden van de brandweer in een bepaalde stad had als uitkomst dat de door de brand veroorzaakte schade correleerde met het aantal ingezette brandweerlieden: hoe hoger het aantal brandweerlieden dat was ingezet, hoe groter de schade van de brand. De burgemeester stelde meteen een vacaturestop in en kortte het budget.

Beide verhalen komen uit het boek Der Hund, der Eier legt en laten zien hoe oorzaak en gevolg worden verwisseld. De luizen verlaten de zieke, omdat hij koorts heeft – ze krijgen gewoon hete voeten. Als de koorts is afgenomen, komen ze graag terug. En hoe groter de brand, hoe meer brandweerlieden worden ingezet – vanzelfsprekend niet omgekeerd.

We mogen dan wel gnuiven over die verhalen, maar de foute causaliteit leidt ons bijna dagelijks op een dwaalspoor. Neem de krantenkop: ‘Met goed gemotiveerde medewerkers maakt de onderneming meer winst’. Is dat zo? Of zijn de medewerkers misschien gemotiveerder, omdat het zo goed gaat met het bedrijf? Auteurs van economieboeken en adviseurs gaan vaak te werk met foute – of op zijn minst niet geverifieerde – causaliteit.

Er was in de jaren negentig niemand die heiliger was dan Alan Greenspan, toen hoofd van de Amerikaanse Federal Reserve. Door zijn duistere uitlatingen kreeg de geldpolitiek het aureool van een occulte wetenschap die het land op het veilige pad van de voorspoed hield. Politici, journalisten en captains of industry verafgoodden Greenspan. Nu weten we dat de commentatoren het slachtoffer waren van een foute causaliteit. Amerika’s symbiose met China – de mondiale goedkope producent en de crediteur van de Amerikaanse schulden – speelde een veel belangrijker rol. Overdreven gezegd: Greenspan had gewoon het geluk dat de economie in zijn tijd zo goed liep.

Nog een voorbeeld. Wetenschappers hebben vastgesteld dat een lang verblijf in een ziekenhuis nadelig is voor een patiënt. Goed nieuws voor alle ziekteverzekeraars die er baat bij hebben de opnameduur van hun verzekerden zo kort mogelijk te houden. Maar natuurlijk zijn patiënten die meteen worden ontslagen gezonder dan patiënten die langer moeten blijven. Dat heeft echter niet als oorzaak dat langer blijven ongezonder zou zijn.

Of kijk eens naar deze kop: ‘Wetenschappelijk bewezen: vrouwen die elke dag XYZ-shampoo gebruiken, hebben steviger haar’. De samenhang kan wetenschappelijk gestaafd zijn, maar zegt toch niets. En al helemaal niet dat shampoo uw haar steviger maakt. Het kan namelijk net zo goed zijn dat vrouwen met stevig haar de neiging hebben die ene shampoo te gebruiken – misschien wel omdat erop staat: ‘Speciaal voor stevig haar’.

Laatst las ik dat leerlingen bij wie thuis veel boeken staan, op school betere cijfers halen. Dat onderzoek zou ertoe hebben geleid dat ouders als gekken boeken gingen kopen. Een mooi voorbeeld van foute causaliteit. Het is waar dat ontwikkelde ouders de opleiding van hun kinderen meestal belangrijker vinden dan minder ontwikkelde ouders. En ontwikkelde ouders hebben meestal meer boeken in huis. Niet de boeken geven de doorslag, maar de opleiding van de ouders – en hun genen.

Het mooiste voorbeeld is de samenhang tussen de daling van het aantal baby’s en het teruglopende aantal ooievaarspaartjes in Duitsland. Wanneer je beide grafieken naast elkaar legt, blijken ze bijna perfect overeen te komen. Klopt het dan toch dat de kinderen door de ooievaar worden gebracht? Nee, het is een puur toevallige correlatie en beslist geen causaliteit.

Conclusie: samenhang is niet hetzelfde als causaliteit. Beter kijken is geboden. Soms wijst de pijl van de invloed juist de andere kant op. En soms is er helemaal geen pijl, zoals bij de ooievaars en de baby’s.

De Zwitser Rolf Dobelli schreef het boek De kunst van het heldere denken. 52 denkfouten die u beter aan anderen kunt overlaten.

    • Rolf Dobelli