Zuma wil leider blijven en in een groot huis wonen

Sinds gisteren zijn ANC-leden bijeen om een leider te kiezen. Zal Zuma het redden, aantijgingen van corruptie en misbruik van belastinggeld ten spijt?

Zuma’s villa in Nkandla, net verbouwd voor 20 miljoen euro. ‘Hij heeft zo’n huis nodig voor al zijn vrouwen’, zeggen buren. Foto AFP

Het is het einde van de middag en taxichauffeurs, leraren en werklozen verzamelen zich met flessen bier voor de lokale kroeg in Nkandla, de geboortegrond van president Jacob Zuma in de provincie KwaZulu-Natal. De schooldirecteur wijst naar de provinciale weg. „Dat was eerst modder en nu asfalt. Dankzij Zuma ben ik nu twee keer sneller bij de dichtstbijzijnde stad.”

Twee heuvels verderop kronkelt de geasfalteerde weg naar het huis van Zuma. Hier heeft hij een wooncomplex voor zichzelf en zijn familie gebouwd. Behalve verschillende huizen zijn er verblijven voor twintig lijfwachten, een helipad, een kliniek, een voetbalveld en ondergrondse tunnels. Het zwaarbeveiligde complex, dat nog het meest weg heeft van een vakantiepark, ligt middenin het dunbevolkte glooiende landschap.

Het wooncomplex is omstreden. Recente vertimmeringen kostten ruim twintig miljoen euro, waarvan het grootste deel is opgehoest door de belastingbetaler. Onderzocht wordt of de uitgaven onrechtmatig zijn. Moeten wij betalen voor de ondergrondse gangen waarmee Zuma ’s nachts onopgemerkt van zijn ene vrouw naar de andere kan, vragen Zuma’s tegenstanders.

In de kroeg snappen ze de ophef niet. „Hij heeft een groot huis nodig omdat hij zoveel vrouwen heeft”, zegt een oude beveiligingsman. Een bouwvakker vult aan: „Hij heeft niet eens dakpannen maar stro op het dak. Dat is toch niet echt luxe?”

Gesteund door zijn geboorteprovincie KwaZulu-Natal is Zuma deze week kandidaat voor het leiderschap van het ANC tijdens het partijcongres in Mangaung. Het congres vindt plaats in een sfeer van algehele malaise in Zuid-Afrika. De dood van 34 stakende mijnwerkers door toedoen van de politie, en daaropvolgende wilde stakingen, hebben de aandacht gevestigd op de enorme kloof tussen arm en rijk in Zuid-Afrika, die sinds het einde van de apartheid alleen maar is gegroeid.

Toch blijft het ANC veruit de grootste partij van het land, vooral terend op haar lange en succesvolle strijd tegen de apartheid. Het betekent dat de nieuwe leider van het ANC automatisch ook weer de volgende president wordt bij de verkiezingen over twee jaar. Als Zuma wordt verkozen, dan zal hij waarschijnlijk tot 2019 het land regeren.

De kroeggangers zien dat wel zitten. Er zijn plannen om drie kilometer van Zuma’s huis hun Nkandla te voorzien van onder meer een bibliotheek en tennisbanen. De plattelandsbewoners zijn daarom de laatsten die kritiek hebben op de luxueuze levensstijl van Zuma, ook al maken ze zelf deel uit van de onderklasse en heeft Zuma zijn beloften over het terugdringen van de werkloosheid en het aanwakkeren van economische groei niet waargemaakt.

Zuma hoort bij de klasse met riante levensstijl. Dat blijkt ook uit een ander schandaal. In een naar de media gelekt rapport van KPMG is te lezen hoe Zuma in het verleden anderen nodig had om zijn broek op te houden. Hij kreeg bijvoorbeeld van de voor fraude veroordeelde financiel adviseur Schabir Shaik. Het rapport noemt zakenlieden van wie hij geld heeft gekregen. Nelson Mandela gaf hem in 2005 100.000 euro om hem uit de rode cijfers te halen.

Een groep religieuze leiders waarschuwde Zuma deze week in een open brief in de Zuid-Afrikaanse krant The Star over het verval van het land. Ze schreven dat de leiders het morele kompas zijn kwijtgeraakt en dat ze een meer gezonde democratie willen in plaats van een corrupte politieke cultuur.

Maar ondanks de schandalen en kritiek denken analisten dat Zuma deze week op het ANC-congres toch wordt herkozen. Dat komt omdat hij een paar goede stappen heeft gezet, meent politiek analist Adam Habib. Zo is de strijd tegen HIV/AIDS onder zijn leiderschap sterk verbeterd. Maar dat is zeker niet de hoofdzaak. „Hij blijft vooral zitten omdat de ANC-ers onder hem bij gebrek aan sterk leiderschap en de aanpak van corruptie kunnen doen en laten wat ze willen”, meent Habib.

De Zuid-Afrikaanse onderzoeksjournalist Adriaan Basson, schrijver van het boek Zuma Exposed, meent dat de schandalen Zuma hebben beschadigd maar dat het ANC hem weer kiest omdat de partij continuïteit wil. Verder weet Zuma waar er bij zijn collega’s lijken in de kast liggen en heeft hij zich omringd met vertrouwelingen.

De tegenstanders van Zuma hebben zich verenigd in de Anyone but Zuma-lobby, met als luidste criticus Julius Malema. De voormalige leider van de ANC-jeugdliga hielp Zuma in 2005 juist mede in het zadel, maar later werd geschorst vanwege zijn kritiek op Zuma. De ABZ-lobby steunt de huidige vicepresident Motlanthe, de enige tegenkandidaat, als nieuwe leider van het ANC.

De lobby presenteert de kandidatuur van Motlanthe als een strijd tussen een moraliteitsridder en een immorele leider. Een man van principes tegen de man die alle principes heeft verloren. Motlanthe, die vanaf september 2009 korte tijd president van het land was toen president Thabo Mbeki werd afgezet, zegt de integriteit van het ANC te willen herstellen.

Maar de ANC-provinciebesturen hebben in grote meerderheid hun voorkeur uitgesproken voor Zuma. In dat opzicht lijkt de poging van Motlanthe om het tegen de leider op te nemen kamikaze. Politiek analist Mcebi Ndletyana denkt dat hij toch kans maakt. Zo’n 4.500 ANC-afgevaardigden stemmen in het geheim. Ze kunnen dus nog afwijken van de wens van hun provinciebestuur.

In Nkandla houdt het kroegbezoek zich niet echt bezig met de conferentie. Daar kijken ze vooral uit naar de periode na de verkiezing, naar de Kerstdagen. Zuma is niet alleen goed in het maken van vrienden binnen het ANC maar ook in Nkandla. Met Kerst krijgt het hele dorp een feestmaal namens de president, vertelt de gepensioneerde veiligheidsmedewerker vanaf een leeg kratje. „En vorig jaar kregen we een T-shirt”, glundert hij. „Dat noem ik een goede president.”