Sarah Lund blijft even ongrijpbaar als altijd

Het derde en laatste seizoen van de Deense misdaadserie The Killing verschijnt maandag op dvd. De eenzame gang van hoofdpersonage Sarah Lund gaat in dit seizoen een nieuwe fase in. En het slot zet alles wat je over haar dacht te weten in een nieuw licht.

Sarah Lund is de stuurse heldin van de Deense politieserie The Killing, maar hoe goed kennen we haar eigenlijk? Wat gaat er om in haar hoofd? Niemand die het weet. Ook in het lang verwachte derde seizoen blijft de rechercheur een raadsel.

Seizoen drie biedt andermaal een intens spannende en eindeloos vertakte intrige, met uitlopers naar de politiek en het zakenleven, maar het neemt je ook mee op een nieuwe, dramatische reis met de ondoorgrondelijke rechercheur.

Lund is de ster van de serie, formidabel ingetogen vertolkt door Sofie Gråbøl, maar haar charisma spreekt niet vanzelf. Als ze geen verdachten ondervraagt, spreekt Lund nauwelijks. Ze is zo terughoudend in het tonen van haar gevoelens dat elke gedachte die je ontwikkelt over haar innerlijk leven in wezen speculatie is.

Van de vraag wie Sarah Lund werkelijk is, wordt door de makers zelf een belangrijk thema gemaakt. In het begin van dit nieuwe seizoen zie je haar slijmen bij haar baas om te worden overgeplaatst. De obsessieve rechercheur wil een rustiger job. Waarom zegt ze niet, maar het laat zich raden. Is ze teleurgesteld door het gebrek aan support en het verraad door haar collega’s, zoals we eerder zagen? Wordt de zee aan gruweldaden haar te veel? Of verlangt ze naar een ander, huiselijker bestaan? Ze doet pogingen tot communicatie, tot zachtheid, maar elke keer als ze iets over zichzelf wil zeggen, begint ze te stamelen en maakt ze haar zinnen niet af. Hoe je samen leeft met mensen, lijkt haar wezenlijk vreemd.

Ze zoekt contact met haar zoon, die ze in deel één zo verwaarloosde en die haar niet meer wil zien. Maar de ontvoering van een jong meisje en een oude, onopgehelderde moordzaak die daardoor opborrelt, komen ertussen en zorgen ervoor dat ze zich andermaal in haar werk vastbijt. Dan past er verder niets in haar leven.

Tijdens een moeizaam toenaderingsgesprek met haar zoon rinkelt zoals altijd haar telefoon. En zegt ze doodleuk: „Deze moet ik echt nemen.” Met een blik van spijt, dat wel.

In seizoen drie gaat de eenzame gang van Lund dus een nieuwe fase in. „Sarah is een sterke vrouw, heel bekwaam in haar vak en zeer zelfbewust”, zei Gråbøl in een interview met deze krant na het tweede seizoen, „maar op het persoonlijk vlak is ze kwetsbaar en sociaal komt ze bijna gehandicapt over. Ze lijkt mij haar hele leven al op zichzelf, dus ze lijdt niet onder haar geïsoleerde leven. Ze heeft haar eigen wereld, in haar hoofd. Dat is een essentieel gegeven in haar karakter.”

Goed in haar vak is ze zeker. Ze luistert beter dan collega’s, denkt door en vraagt door als anderen het al opgeven. Maar ook lijkt ze dit seizoen weer iets bitser. Opnieuw komt ze onder druk te staan en het lijkt haar meer te raken.

Dat is een fascinerende ontwikkeling van het centrale personage, van een serie die toch al verbazingwekkend moeiteloos voldoet aan de torenhoge verwachtingen die zijn opgebouwd na het artistieke succes van de eerste twee seizoenen. In de eerste reeks had de jacht op de moordenaar van scholiere Nanna Birk Larsen een spanningsboog van twintig uur. De tweede reeks was met tien uur compacter en daardoor voor veel kijkers aangenamer en beter. Maar die eerste, extreem lange zit creëerde wel het bijzondere gevoel in een trip te zitten waar je niet uit wilde. Dat is de Killing Experience: de beklemming die je als kijker bevangt en die je niet van je af kan schudden. Je moet door.

Die ervaring biedt seizoen 3 opnieuw. Søren Sveistrup, de auteur van de serie, steekt in grootse vorm. Vanaf het eerste shot nemen de makers je in de houdgreep, om je pas tien uur later weer te laten gaan. De opbouw is vertrouwd. In de openingssequentie bevrijdt een naakte, bebloede man op een schijnbaar verlaten tanker zich van zijn boeien. Krankzinnig van angst rent hij vele smalle scheepstrappen af, naar de telefoon. De draad is los. In paniek springt hij overboord. Hij wordt dood gevonden op een vuilnisbelt.

De dode zeeman is maar een losse aanloop naar de ontvoeringszaak van de negenjarige Emilie, dochter van de eigenaar van een multinational, rederij Zeeland. Lund tracht haar te bevrijden. Maar de ontvoerder eist opening van een andere zaak, die in de doofpot is gestopt. Zo raken Lund en haar collega’s verwikkeld in de jacht op twee misdadigers tegelijk.

Tevens is het nog maar tien dagen voor de verkiezingen en de medewerking van Zeeland, dat dreigt te verhuizen naar een lagelonenland, is cruciaal in de plannen van de zittende premier. Door de ontvoeringszaak ontstaat een machtsspel waarin de leiders van de politieke partijen voortdurend opportunistisch van positie wisselen. De twee politieonderzoeken en de politiek worden steeds nauwer met elkaar verweven.

Dat levert het nerveuze ritme en de talrijke schakelmomenten op waarin The Killing ongeëvenaard is. De ontvoering van een meisje noodt tot haast en op alle fronten tegelijk volg je ontwikkelingen: bij de ouders van het kind, bij de premier en zijn staf, bij Lund en haar collega’s en bij Lund thuis.

Stap voor stap worden ongeveer alle personages verdacht gemaakt. Slechts één van hen is uiteindelijk de moordenaar en verkrachter van jonge meisjes, maar aan bijna allen kleeft een smet. Mensen met wie ze werkt en anderen die ze leert kennen, falen moreel. Ook dat kan aan Lund knagen.

Essentieel aan The Killing is hoe de makers de beklemming in de serie ook visueel oproepen. Het is altijd nacht. Binnen, buiten en overdag. De gebeurtenissen overspannen een periode van tien dagen in november en Denemarken ligt er bleek en grauw bij. En let maar eens op: nergens doet iemand het grote licht aan in een kamer. Of je nou bij de premier bent, bij de reder of bij de politie.

Is het gerechtigheid die Lund drijft? Op die vraag had Gråbøl in 2010 geen sluitend antwoord, maar ze ontvouwde wel een interessante theorie. „Ik vermoed dat ze zich aangetrokken voelt tot de duistere kant van het bestaan. Haar jacht op de moordenaar is ook een zoektocht naar de donkere kanten van haar eigen karakter. De dader is net als zij een outcast.”

Aan die woorden word je herinnerd door de bizarre finale van seizoen drie. Het is een daverend slotakkoord, een scène waar je met andere kijkers met gemak een avond over kunt doorpraten. Scenarioschrijver Søren Sveistrup verkondigt dat er geen vierde seizoen komt en dit einde hecht de drie afzonderlijke seizoenen in een klap aan elkaar.

Slechts één ding is zeker: seizoen drie van The Killing is opnieuw een meesterwerk, een intelligente en uitdagende proeve van wat een televisieserie kan zijn.

Alles wat je over Lund dacht te weten, komt in een ander licht te staan.

Er is een sceptische uitleg mogelijk: dit komt uit het niets. De makers blazen het personage Lund op in een poging te doen wat alleen de makers van The Sopranos lukte toen ze de serie afsloten door het beeld simpelweg op zwart te zetten: out with a bang.

Maar voor wie enthousiast veertig uur het karakter van Lund voor zichzelf heeft ingekleurd met zijn eigen fantasie, lonkt een andere verklaring. Lund toont haar ware gedaante. „Ik speel haar als man”, zei Gråbøl, en dit is hem: de zwijgzame outlaw, die tot het uiterste gedreven één keer diep in zijn ziel laat kijken.”

The Killing, seizoen 3. Vanaf maandag 17 december op dvd, 10 afleveringen van een uur, € 29,95.

    • Ron Rijghard