Egypte spreekt zich in referendum uit over omstreden grondwet

Aanhangers van president Morsi gingen gisteren in Kairo de straat op om steun te betuigen aan de president. Foto AP / Hassan Ammar

Middenin een politieke crisis van formaat mag de Egyptische bevolking zich vandaag en volgende week in een referendum uitspreken over een nieuwe grondwet. President Morsi en de oppositie staan lijnrecht tegenover elkaar. Waarover gaat hun conflict precies? Drie vragen en antwoorden.

1. Waarom is het referendum zo omstreden?

De Egyptische kiezer kan vandaag ja of nee zeggen tegen een nieuwe grondwet. Die is er gekomen omdat de nieuwe machthebbers, onder leiding van de gekozen president Morsi, willen breken met de politiek van het regime van oud-president Mubarak. Een speciale commissie, de grondwetgevende vergadering genaamd, heeft zich de afgelopen maanden gebogen over de tekst van de nieuwe grondwet.

Maar bij de totstandkoming van de grondwet begonnen de problemen al. In de commissie zaten eerst vertegenwoordigers van alle politieke stromingen, dus van de fundamentalisten van de Moslimbroederschap tot leden van de christelijke, linkse en liberale oppositie. Maar door enigheid over wat er in de grondwet moest komen te staan, stapte de oppositie uit de commissie. Resultaat: een grondwet die alleen door de fundamentalisten is opgesteld.

Zoals te verwachten was is de oppositie niet blij met de inhoud van de grondwet. Een deel van de oppositie leek eerder van plan het referendum van vandaag te boycotten. De oppositie wilde uitstel van het referendum omdat de grondwet op een onwettige manier tot stand zou zijn gekomen. Mohamed ElBaradei, een van de oppositieleiders, zei donderdag nog dat uitstel nodig is om een burgeroorlog in Egypte te voorkomen.

Twitter avatar ElBaradei Mohamed ElBaradei Insistence on referendum in an explosive, polarized, chaotic & lawless environment is leading country to the brink.

De meeste oppositieleiders riepen hun aangers afgelopen woensdag echter op om vandaag toch naar de stembus te gaan om een tegenstem uit te brengen. Oppositiepoliticus Ahmed Kariri zei dat het referendum mogelijk “een besslissende, maar niet de laatste” slag is om de toekomst van Egypte. “Wij zullen blijven vechten voor onze eisen zodat Egypte een land voor alle Egyptenaren wordt”, aldus Kariri.

Egyptische christenen, in het algemeen tegenstander van de nieuwe grondwet, kwamen gisteren in Kairo bij elkaar om te bidden voor hun land. Foto AP / Roger AnisEgyptische christenen, in het algemeen tegenstander van de nieuwe grondwet, kwamen gisteren in Kairo bij elkaar om te bidden voor hun land. Foto AP / Roger Anis

2. Waat staat er eigenlijk in de nieuwe grondwet?

De nieuwe grondwet heeft uitdrukkelijk de stempel gekregen van de Moslimbroederschap en is daarom volgens de oppositie te islamitisch van toon. In de grondwet, een document van 63 pagina’s, staat dat de “principes van de shari’a de voornaamste bron van wetgeving zijn”. Dat stond overigens ook al in de oude grondwet, die uit 1971 stamt.

Belangrijk bij de nieuwe grondwet is hoe het islamitische recht zal worden geïnterpreteerd. Nieuw in de grondwet is de toevoeging dat de principes van het islamtisch recht de “algemene bewijzen, grondregels, jurisprudentie en betrouwbare bronnen omvatten die algemeen aanvaard zijn in de sunnitische doctrine en door de bredere gemeenschap”. De Universiteit van Al-Azhar in Kairo, de hoogste religieuze autoriteit in de sunnitische islam, krijgt een adviserende rol.

Op het eerste gezicht valt het mee, want er staat nergens dat meisjes vanaf acht jaar mogen uitgehuwelijkt worden, of dat overspelige vrouwen gestenigd mogen worden. Ook staan er mooie woorden in over de gelijkheid van alle burgers voor de wet en is de vrijheid van meningsuiting gegarandeerd, hoewel belediging van de profeet verboden is en de staat verplicht is “de plichten van de vrouw inzake familie en werk met elkaar te verzoenen”.

Veel formuleringen zijn vaag en daarom vrezen experts dat er veel ruimte is voor interpretatie achteraf. Heba Morayef, onderzoeker bij Human Rights Watch, zei daarover gisteren in NRC Handelsblad:

“Dit zijn heel vage en brede bewoordingen die de staat de macht geven om tot in de huiskamer toe in te grijpen. De hele grondwet is erop gericht om de staat toe te laten alle mogelijke rechten te kunnen inperken door begrippen als moraliteit in te roepen.”

Goed aan de grondwet is dat de scheiding der machten beter geregeld is, zegt grondwettelijk expert Al-Ali:

“Onder Mubarak was het parlement tandeloos. Het nieuwe parlement heeft beduidend meer macht. Zo moeten nieuwe regeringen de goedkeuring hebben van het parlement. Wordt de voordracht van de president tweemaal afgekeurd, dan is het aan het parlement om een regering samen te stellen. Het parlement kan ook onderzoekscommissies instellen.”

Een tegenstander van de nieuwe grondwet voert campagne in Kairo. Foto AFP / Marco LongariEen tegenstander van de nieuwe grondwet voert campagne in Kairo. Foto AFP / Marco Longari

3. Is na het referendum de politieke crisis in Egypte opgelost?

Dat is bepaald niet te verwachten. Omdat de Moslimbroederschap vermoedelijk de meeste mensen op de been kan brengen, is het de verwachting dat de meerderheid van de Egyptenaren ja zal zeggen tegen de grondwet. De vraag is of de oppositie zich bij de uitslag zal neerleggen, omdat er ook zorgen zijn over of het referendum van vandaag eerlijk verloopt.

Het grootste deel van de rechterlijke macht, die goeddeels stamt uit het tijdperk-Mubarak, wil vandaag namelijk geen toezicht houden op de stembusgang uit onvrede over de gang van zaken rond het referendum. Het is in Egypte gebruikelijk dat rechters bij verkiezingen op stembureaus aanwezig zijn, maar op veel van de dertienduizend stembureaus zullen zij vandaag ontbreken. Assistenten van Morsi hebben gezegd dat alleen bij de negenduizend belangrijkste stemlokalen rechters nodig zijn. Bij de rest kunnen ambtenaren of universitaire docenten de rol van toezichthouder vervullen.

Als de onvrede in Egypte na vandaag aanhoudt is het de vraag welke kant het zal opgaan met het land. De massale protesten van voor- en tegenstanders van Morsi hebben in hoofdstad Kairo en andere steden de afgelopen weken voor grote onrust gezorgd. Het Egyptische leger, dat sinds de parlements- en presidentsverkiezingen is teruggekeerd naar de barakken, zei vorige week geweld op straat niet langer te zullen toleren. Het leger vindt, net als president Morsi, dat alleen een nationale dialoog de crisis in Egypte kan oplossen.

    • Pim van den Dool