Waarom hebben we een piek op de kerstboom?

Allereerst ziet het er natuurlijk gewoon mooi uit, zo’n piek, bovenop de hoogste top van de kerstboom. Maar wat is de oorsprong van dit stuk kerstversiering, vroegen wij ons af op redactie van nrc.next.

De piek, een bol met een kegel erop zou een gespieste appel zijn, lezen we op internet: een verwijzing naar de oorsprong van de kerstboom als Germaanse midwinterboom. „Helemaal fout”, zegt Ineke Strouken, directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed. „De kerstboom is niet Germaans. De eerste keer dat er iets als een kerstboom opduikt, is in de zeventiende eeuw in Duitsland en pas rond 1830 wordt het daar gebruikelijker om een boom in huis te halen. Het is eerder een voortzetting van de gewoonte om in de winter groene takken in huis te halen, vooral takken van fruitbomen.”

Daarvandaan lijkt het een kleine stap naar de ‘gespieste appel’-piek, maar Strouken denkt dat de fantasie daar op hol is geslagen. „Ik zie een piek meer als een ijspegel op z’n kop. Je hebt natuurlijk verschillende varianten: een strik, een engel, een ster. Die laatste twee zijn verwant aan het kerstfeest en bovenin de boom is daarvoor een logische plek: de ster van Bethlehem en de engel staan hoog aan de hemel.”

Hoe het precies zit met de ijspegelpiek is minder duidelijk. „De Duitsers die halverwege de negentiende eeuw een kerstboom namen, hingen hem helemaal vol met versierselen. De kerstboomversiering die we nu kennen stamt uit de tijd dat ze in Thüringen steeds verfijnder gingen glasblazen. De adel hing bolletjes van glas in de boom, die vaak nog een beetje leken op vruchtjes. Daar ontstond ook die ijspegel. Dat is uiteindelijk de meest gangbare vorm geworden, omdat hij het gemakkelijkst te maken is door de glasblazers. Daarom zal hij ook voor een grote groep betaalbaarder zijn geweest dan een piek met een engel. Dus werd de pegel het meest gangbaar.”

De kerstboom kwam door vergelijkbare mond-tot-mondreclame in Nederland in de mode, vertelt Strouken. Warenhuizen die door Duitse migranten waren opgezet plaatsten kerstbomen in hun etalages, en dát wilden de mensen thuis ook wel.

Ook een vraag voor deze rubriek? Mail naar vraag@nrc.nl

    • Thomas de Veen