Organisator van de nieuwe tijd

Frank van der Goes was niet alleen schrijver en dandy, maar ook de theoreticus van het Nederlandse marxisme. Waar hij kwam, laaide de strijd tussen theorie en praktijk op.

Toen Frank van der Goes in 1859 geboren werd, was hij voorbestemd om in de voetsporen van zijn vader te treden; was het niet als militair, dan op z’n minst als chique ‘makelaar in assurantiën’. Toen hij in 1939 stierf, was van geen van beiden iets terechtgekomen. Integendeel, als marxist die weinig op had met de gewapende strijd, leek Van der Goes als het negatief van zijn lotsbestemming geëindigd. Historicus Ron Blom is er als eerste in geslaagd om het eclectische leven van deze socialistische heer van stand te vangen in een systematisch biografisch bouwwerk.

Hoewel Van der Goes enige tijd overleefde als beurshandelaar, leefde hij voor de kunst en het geschreven woord. Al in zijn tienerjaren schreef hij toneelstukken en verdiepte hij zich in Shakespeare. Na die tijd schakelde hij over op toneelrecensies en literaire kritieken om zich uiteindelijk te ontwikkelen tot een allround auteur op het gebied van allerhande maatschappelijke en politieke kwesties.

Met zijn essays ontwikkelde hij niet alleen een eigen stijl, maar een eigen genre. Een groot deel van zijn oeuvre bestaat uit tamelijk wijdlopige, kritische artikelen waarin de wijsgeer en de wijsneus beurtelings het woord voerden. Zijn sterk gestileerde en uitgesproken bijdragen als redacteur van De Nieuwe Gids en zijn werk als auteur voor talloze andere tijdschriften en kranten, zijn daarom nog altijd eenvoudig te herkennen.

Tachtigers

Maar Van der Goes was meer dan alleen een schrijver. Hij was één van de organisatoren van een nieuwe tijd, een nieuwe generatie. Hij maakte deel uit van de literaire beweging van De Tachtigers en vormde als redacteur, secretaris en penningmeester van uiteenlopende genootschappen, tijdschriften en clubs een steunpilaar van de beweging die later als Jong Amsterdam bekend kwam te staan.

Bovendien roerde hij zich politiek. Hij bewoog via het Multatulianisme en het links liberale ‘Radicalisme’ geleidelijk in de richting van het socialisme. Eerst als auteur van beschouwende artikelen en vervolgens als propagandist van de sociaal-democratie. Van der Goes mocht een dandy zijn, een poseur was hij zeker niet. De gevolgen van zijn politieke engagement aanvaardde hij als zijn lot. Door zijn keuze voor het socialisme verloor hij vrienden, werd hij als beurshandelaar van de effectenbeurs verjaagd en belandde hij zelfs kortstondig achter de tralies.

De optelsom van schrijflust en socialisme zou uiteindelijk de rode draad in zijn leven vormen. Als vertaler van Marx’ Das Kapital kwam hij al snel bekend te staan als de voornaamste theoreticus van het marxisme in Nederland. Die positie was geen gemakkelijke. Zijn Marx-exegese bracht hem aan het einde van de jaren 1880 in conflict met Ferdinand Domela Nieuwenhuis en de leden van diens anarchistische Sociaal Democratische Bond (SDB). En hoewel Van der Goes enkele jaren later behoorde tot de oprichters van de – meer marxistische – Sociaaldemocratische Arbeiderspartij (SDAP), bleef hij ook de leiders van die partij steeds weer langs de marxistische meetlat leggen.

Waar Van der Goes ging, laaide de strijd tussen theorie en praktijk op. Verschillende keren scheidde hij zich op ideologische gronden af van oude vrienden. Soms gebeurde dat met knetterende ruzies, soms klonk er geen onvertogen woord. Hoezeer deze strijd zijn leven tekende, bleek ook buiten het ideologische domein. Zo slaagde Van der Goes er ondanks zijn aanstelling als leraar in de theorie der welsprekendheid maar zelden in om de aandacht van zijn socialistische toehoorders vast te houden.

Ambitie

Het is Ron Blom gelukt om het rijke leven van Frank van der Goes op een heldere en zorgvuldige manier op papier te zetten. Hij heeft ervoor gekozen om een groot deel van de enorme hoeveelheid archiefmateriaal niet alleen te lezen voor, maar ook te laten spreken in zijn biografie. Dat heeft ertoe geleid dat het boek letterlijk en figuurlijk een ‘dikke biografie’ geworden is. Niet zozeer omdat het 500 pagina’s telt, maar vooral omdat Blom de ambitie toont om alle facetten van Van der Goes op hun eigen manier recht te doen.

Dit is een voordeel voor de lezer die zich snel een beeld van een bepaalde gebeurtenis wil vormen, maar dat voordeel heeft twee nadelen voor degene die het boek van kaft tot kaft wil lezen. Het stilistische nadeel is dat de vele thematische tussenkopjes en paragrafen tot de nodige herhaling leiden. Sommige gebeurtenissen vinden in een bestek van 100 pagina’s vier of vijf keer plaats. Dat komt de chronologische ervaring van het geschiedverhaal niet ten goede. Bovendien worden er binnen de beschrijving van de thema’s uitstapjes gemaakt, bijvoorbeeld naar latere auteurs en gebeurtenissen waarmee de connectie soms niet helemaal duidelijk wordt.

Het inhoudelijke nadeel van dit boek heeft dezelfde oorzaak. Doordat Blom alle aspecten van het leven van Van der Goes zo nauwkeurig heeft ontleed, lijken de gelaagdheid van diens bestaan en de complexiteit van zijn persoonlijkheid op sommige momenten te verbleken. Dat ontwikkelingen op het niveau van de evenementen minutieus worden weergegeven, betekent niet dat de ontwikkeling van Van der Goes als persoon in een oogopslag helder wordt. Zo ziet de lezer soms door de bomen het bos niet meer. Dat is iets waar ook de korte slotbeschouwing uiteindelijk geen verandering in brengt.

Toch zegt dat niet alleen iets over de taakopvatting van biograaf Ron Blom, het heeft wel degelijk ook met Van der Goes zelf te maken. De veelheid aan opinies en gebeurtenissen in zijn leven en zijn ijverig bewaarde archiefmateriaal, maken het moeilijk om met vaste hand een lijn door zijn leven te trekken.

Dat blijkt ook uit het feit dat verschillende mensen eerder een poging deden om een biografie over Frank van der Goes te schrijven. Allen liepen stuk op die taak. Dat Blom, als medewerker van het Amsterdamse Stadsarchief, niet is verdwaald in de archieven mag geen wonder heten, maar dat hij ook behoorlijk de weg heeft kunnen vinden in de geest van Van der Goes, kan als een knappe prestatie worden beschouwd.