Poetin roept op tot patriottisch reveil en dreigt zakelijke elite

In zijn jaarrede tot de natie bewees president Poetin zich als ‘nationaal-kapitalist’. Een politiek dreigement aan de kosmopolitische stadselite.

Amsterdam. - President Vladimir Poetin is op zoek naar een idee. En dat idee is patriottisch. In zijn eerste jaarlijkse Boodschap tot het parlement sinds zijn (her-)verkiezing in maart heeft Poetin gisteren de contouren geschetst. Vaderlandsliefde is het trefwoord. Het patriottisme moet op alle maatschappelijke niveaus worden hersteld: van het Kremlin, via het bedrijfsleven en de zakenwereld, tot de sportschool of de kleuterklas.

„Een patriot dient allereerst zijn land”, zei Poetin de nationalistische anticommunist Aleksandr Solzjenitsyn (1918-2008) na. De keerzijde is dat Russen, die zich encanailleren met belangen in het buitenland, zich tegen de staat keren en dus tot de orde geroepen moeten worden. In zijn toespraak tot beide kamers van het parlement wekte Poetin de indruk een harde lijn te gaan volgen tegen onpatriottische zakenlui, politici en ambtenaren. „Ont-offshore-isatie van onze business” is geboden, aldus Poetin. Het kapitaal moet zich onderwerpen aan de Russische jurisdictie. Dit jaar wordt namelijk een kapitaalvlucht van 70 miljard dollar verwacht. Vorig jaar zocht 80 miljard een veilig heenkomen. Alleen in 2008 was dat meer: bijna 140 miljard. „Negen van de tien transacties van onze zakenlui worden niet gecontroleerd”, zei de president. Specifieke maatregelen kondigde hij niet aan. Poetin weet dat zijn marges smal zijn. Ook Rusland is „een gijzelaar van de financiële en grondstoffenmarkten van andere landen”, zei hij.

Maar concreet beleid is niet zijn doel. Poetin sprak via de politici de modale burger aan: de Rus met een hekel aan zowel de corrupte staats- als de kosmopolitische elite in de stad. Poetin wierp zich op als tolk van de provinciale „culturele klasse” van artsen, leraren, wetenschappers.

In een poging deze middenklasse te gerieven, kondigde hij aan dat de regering in eigen vlees zal snijden. Politiek en economie zijn in Rusland naadloos verweven. Machtsposities in het staatsapparaat – variërend van ministersposten tot gemeenteraadszetels – openen de deur naar rijkdom. De omgekeerde route heeft Poetin afgesloten. Oliebaron Michail Chodorkovski, die ooit een politieke rol zocht, betaalt daarvoor al negen jaar in gevangenschap de tol. Deze band tussen Kremlin en kapitaal is dé bron van de corruptie die ook het fundament van Poetin corrumpeert.

En hij weet dat. Vandaar zijn drievoudige boodschap aan de provincie. Zijn waarschuwing dat politici en ambtenaren plus hun naaste familieleden geen recht meer hebben op aandelenportefeuilles en bankrekeningen op Cyprus en elders en dat hun onroerend goed in den vreemde moet worden gemeld aan de staatscontrole, moet het signaal zijn dat het Kremlin een einde gaat maken aan de dubbele moraal in de hoogste kringen. Zijn stelling dat er in de Russische politiek geen plaats is voor burgerorganisaties die geld uit het buitenland ontvangen, roept een klassiek vijandbeeld op. Zijn belofte dat de kieswet wordt hervormd en de 450-koppige Doema weer voor de helft met districtsafgevaardigden wordt gevuld, is een handreiking dat de president de lokale democratie wil revitaliseren nadat hij die in zijn eerste periode had afgeschaft.

„Een sterke staat is karakteristiek voor Rusland. Maar de macht mag geen geïsoleerde kaste zijn”, aldus Poetin. Deze beloftes worden samengebonden door het culturele concept dat Poetin niet voor het eerst ontvouwde: een soort nationaal kapitalisme. Vandaar dat hij gisteren een beschavingsoffensief lanceerde dat de jeugd historische, ethische én ook religieuze normen en waarden moet bijbrengen. Want, in de woorden van Poetin: Rusland lijdt nu aan een „geestelijk deficit”.

    • Hubert Smeets