Eurotop over omstreden plan Van Rompuy. Krijgen we nu politieke unie?

Van Rompuy afgelopen maandag in Oslo samen met de voorzitter van de Europese Commissie Barroso tijdens de uitreiking van de Nobelprijs voor de Vrede. Foto AP / Cornelius Poppe

Na het vroegtijdige akkoord over Europees bankentoezicht staat vandaag en morgen op de EU-top in Brussel een plan van Van Rompuy voor verregaande politieke integratie centraal. Krijgen we nu een politieke unie? Vier vragen en antwoorden.

1. Wat stelt Van Rompuy precies voor?

Een van de belangrijkste voorstellen uit het vijftien pagina’s tellende rapport van Van Rompuy is het creëren van een aparte begroting voor de eurozone. Zo’n begroting, die niet verward mag worden met de begroting van de EU, zou op den duur beheerd moeten worden door een Europees ministerie van Financiën.

Het idee voor één eurobegroting is omstreden. Het gaat om een tijdelijk financieel instrument dat de eurolanden zouden kunnen inzetten om elkaar in noodgevallen bij te staan. Van Rompuy schrijft in zijn rapport dat een gezamenlijke begroting van de eurozone landen kan helpen om hevige economische schokken te verwerken en hervormingen door te voeren. “Alle muntunies hebben een centrale begrotingscapaciteit”, zo staat er. Van Rompuy spreekt over ‘begrotingscapaciteit’ om niet te veel onrust te zaaien.

Hoe zou zo’n Europees systeem van toezicht op begroting en economie in de praktijk werken? Van Rompuy wil dat de landen contracten sluiten met Europese instellingen over hun sociaal-economische beleid. Als zij daadwerkelijk iets doen met de Europese aanbevelingen, komen de landen in aanmerking voor tijdelijke financiële steun als ze in de problemen raken.

In Pauw en Witteman sprak VVD-prominent Frits Bolkestein zich dinsdagavond uit tegen het plan van Van Rompuy:

2. Hoe denken de verschillende landen over het plan?

De noordelijke eurolanden zijn een fan van strengere begrotingsregels, omdat ze hopen dat deze regels het kunnen verhinderen dat landen binnen de eurozone in de toekomst nog te veel schulden kunnen maken en zo opnieuw een beroep moeten doen op het noodfonds, dat vooral gevuld wordt door de rijkere, noordelijke landen.

Het vormen van een politieke unie, die ervoor zorgt dat Brussel echt invloed kan krijgen op de binnenlandse politiek van EU-landen, ligt echter zeer gevoelig bij een aantal lidstaten, waaronder Nederland en Groot-Brittannië. Meer macht naar Brussel is op dit moment geen boodschap waarmee veel regeringsleiders naar huis willen komen. Het overdragen van soevereiniteit wordt door veel kiezers niet gesteund.

Hoewel landen als Nederland en Groot-Brittannië huiverig zijn voor grote stappen op dit gebied, heeft de Duitse bondskanselier Merkel het afgelopen jaar haar verzet tegen zo’n politieke unie opgegeven. Zo zei ze in juni nog dat het onvermijdelijk is dat landen “stap voor stap” macht aan Brussel moeten gaan overdragen.

Hoewel de term ‘politieke unie’ angst inboezemt, zijn het de lidstaten zelf die het nodig vinden dat Brussel meer te zeggen krijgt, legt onze correspondente in Brussel Caroline de Gruyter uit:

“Ambtenaren van de Europese Commissie kunnen alleen aanbevelingen aan landen doen, maar er gebeurt niks als die aanbevelingen in de wind worden geslagen. Duitsland en andere landen willen nu dat Europa de naleving van deze aanbevelingen kan controleren. Alles wat in het rapport van Van Rompuy staat is overigens bepaald door democratisch gekozen regeringsleiders en niet door ‘Brussel’. Als de regeringsleiders het niet willen, gaat het niet gebeuren.”

3. Hoe denkt Nederland er precies over?

Premier Rutte heeft steeds de indruk willen wegnemen dat Van Rompuy in Brussel stappen zet om te komen tot een echte politieke unie. Binnen de EU geldt Rutte als één van de dwarsliggers als het gaat om verdere politieke integratie binnen Europa. In de verkiezingscampagne toonde Rutte zich een ware euroscepticus, hoewel hij als premier van een kabinet met de PvdA net weer iets pro-Europeser moet klinken.

Rutte ziet het plan van Van Rompuy niet als een verreikend vergezicht van de EU-president dat de overdracht van individuele bevoegdheden met zich meebrengt. Hij vindt de voorstellen passen binnen de afspraken die in Europa al gelden. De premier sprak gisteren in de Tweede Kamer over “het opnieuw verpakken van bestaande procedures”.

Een meerderheid in het parlement steunt de opstelling van Rutte, maar de grootste oppositiepartijen SP en PVV zien in het voorstel van Van Rompuy een kans om herrie te schoppen. De SP noemde de voorstellen een “regelrechte coup van federalisten die dromen van de Verenigde Staten van Europa”. De PVV sprak van een “regelrechte aanslag op de Nederlandse soevereiniteit”. Beide partijen pleitten voor een referendum, maar kregen geen steun.

Foto ANP / Evert-Jan DanielsFoto ANP / Evert-Jan Daniels

4. Hebben we nu morgen al een politieke unie?

Zo’n vaart zal het uiteraard niet lopen. Hoewel het voorstel van Van Rompuy vandaag en morgen in Brussel op de agenda staat, kwamen er gisteravond al berichten dat besluiten over bijvoorbeeld een gezamenlijke eurobegroting op de lange baan zijn geschoven. “Deze zaken kosten meer tijd en vereisen diepgaand overleg met de lidstaten”, zou in de ontwerpconclusies van de EU-top staan.

Het was natuurlijk sowieso niet de verwachting dat een politieke unie er binnen een paar maanden zou komen. In het plan van Van Rompuy staat al dat pas na de verkiezing van een nieuw Europarlement en een nieuwe Europese Commissie (na 2014) de laatste stappen kunnen worden gezet. Het besluitvormingsproces hierover gaat inderdaad stapje voor stapje, zegt correspondente De Gruyter:

“Er zullen op deze top geen concrete afspraken hierover worden gemaakt, maar wel zal worden afgesproken dat men over een half jaar nieuwe stappen wil zetten. Dit is het derde rapport van Van Rompuy over de verdere stappen en elke keer gaat het iets verder. Maar de regeringsleiders zullen nog veel vaker met elkaar moeten praten over de precieze voorwaarden.”