Mooi, maar soms te mistig

Tsjechovs Drie Zusters valt wat tegen. Na een meeslepend, sprankelend begin krijgen de acteurs last van het decor: een kubus.

Theaterrecensent

Tsjechovs Drie Zusters in een regie van Theu Boermans bij het Nationale Toneel – dat is een theaterevenement om naar uit te zien. In de eerste plaats omdat Boermans zeventien jaar geleden bij de Trust al een bijzonder geslaagde Drie Zusters regisseerde. Maar natuurlijk ook omdat zijn vorige regie van een klassieker bij NT – Shakespeares Midzomernachtdroom – een feestje was. In een frisse, uiterst consequente visie paarde hij toen humor aan tragiek, spelprecisie aan een spectaculaire vormgeving en eerbied voor de inhoud aan aandacht voor de actualiteit. In het licht van die voorgangers stelt deze Drie Zusters helaas enigszins teleur.

De voorstelling begint sprankelend. Boermans maakte zelf een nieuwe vertaling van de tekst en die is – in het begin althans – glashelder, geestig en concreet. Ariane Schluter heeft als oudste zus Olga meteen de juiste, tragikomische toon te pakken: hier staat een leuke, lieve vrouw die lijdt, en behalve innemend dus ook deerniswekkend is. Katja Herbers is aanstekelijk als de jonge, optimistische Irina, bij wie de binnenpretjes van het gezicht zijn af te lezen. Het consequent norse spel van Anniek Pheifer als de depressieve Masja krijgt een geestige wending als ze onverwacht verliefd wordt op brigadecommandant Versjinin. Mark Rietman zorgt in die rol eveneens voor momenten van ontroering, wanneer het hardnekkige vooruitgangsdenken van Versjinin maar nauwelijks zijn wanhoop kan verhullen. Geestig is bovendien de manier waarop de acteurs zich aanvankelijk richten tot het publiek, alsof ze spelen in de grote Drie Zusters-show.

Maar na dat meeslepende eerste deel ontstaat een neerwaartse spiraal. De acteurs moeten zich verhouden tot een nogal problematisch decor: een groot, leeg, glazen huis, dat behalve lelijk en sfeerloos als metafoor ook tamelijk clichématig is. Glazen kooi, terrarium, Big Brother-huis – het zijn associaties bij Tsjechov die in de vroege jaren negentig misschien origineel en eigentijds waren. Scènes die in die kubus worden gespeeld, blijven op afstand, en dat zit emotionele betrokkenheid in de weg. De acteurs kunnen er nauwelijks tegenop spelen; de subtiele nuances die het begin zo geestig maakten, gaan grotendeels verloren.

Ontwerper Bernhard Hammer – die fantastische vondsten deed bij Midzomernachtdroom en De Prooi – voegt er bovendien een onbedoeld potsierlijk element aan toe: een rookmachine die de kubus te pas en te onpas vult met dikke, witte mist. Ja, ja, het leven op het platteland is voor de zusters verstikkend. O ja, en hun droom van Moskou maakt hen natuurlijk blind voor het heden. Het is voor de hand liggend en zinloos. Zonde.

Boermans voegt ook verwijzingen toe die soms te gewild zijn en soms onbegrijpelijk. Tijdens het carnaval is Tibor Lukács’ Soljony verkleed als The Joker uit Batman. Grappige vondst, maar het krijgt te veel nadruk als Boermans zelfs een dialoogje uit de film toevoegt met de als Batman verklede Toezenbach (mooie rol van Jaap Spijkers). Hoezo? Boermans laat Tsjechov verwijzen naar de ‘crisis’, maar werkt dat niet uit. Als de soldaten vertrekken, lijken ze naar Afghanistan of Irak te gaan. De acteurs zingen Simon & Garfunkels Sound of Silence. Koelygin (Pieter van der Sman) praat als een blije Brabo en Soljony als een pesterige allochtoon. Waarom? Het geheel wordt zo een vreemdsoortige lappendeken.

Dat is jammer, want er zit veel goeds in de voorstelling. De drie hoofdrolspeelsters dus. Rietman. Spijkers. De scène waarin Herbers als Irina volledig doordraait. En die waarin Schluter, gegeneerd, teleurgesteld, afscheid neemt van Versjinin. Hans Croiset is bijzonder geestig als de dronken, filosoferende arts Tsjeboetykin. En Antoinette Jelgersma verdient voor haar vertolking van het bevende oude besje Anfisa een Columbina. De scène waarin zij, die weinig meer van het leven verwachtte, zo blij is als een kind met haar nieuwe kamer in het gymnasium, is een van de weinige momenten waarop echte ontroering optreedt.

Theater

Tsjechovs Drie Zusters, bij het Nationale Toneel.

Meer informatie: nationaletoneel.nl ***