Mexicaanse maakt moord en doodslag voelbaar

Een mortuarium in Mexico-Stad. Dat is het atelier van Teresa Margolles, een kunstenaar die niet alleen werk over de dood maakt, maar ook van de dood, of met de dood. Op het eerste gezicht zijn haar installaties smetteloos minimalistisch: water en stoom, doeken met vage vlekken, een lijn op een muur. Maar Margolles geeft het minimalisme een nieuwe inhoud. De materialen waarmee zij haar installaties maakt zijn niet neutraal, ze zijn geladen. Zo geladen dat toeschouwers vaak schrikken of zelfs kokhalzen als ze beseffen waar ze naar kijken. Neem bijvoorbeeld het werk Aire (Lucht, 2002). Dat bestaat uit luchtbevochtigingsmachines die kleine wolkjes mist uitstoten. Het water dat daarvoor is gebruikt is het water waarmee de lichamen van vermoorde vrouwen uit Ciudad Juarez zijn gewassen.

Aire is vanaf vandaag te zien in het gebouw van het Prins Claus Fonds aan de Herengracht in Amsterdam. Margolles’ werk wordt daar tentoongesteld omdat zij een van de winnaars is van de Prins Claus Prijs 2012. „De prijs is belangrijk voor mij”, zegt Margolles, in een kantoor aan de achterkant. „Ik kan doorgaan met werken. En reflectie is belangrijk voor Mexico.” Vorige week werd bekend dat Margolles nóg een grote prijs heeft gewonnen, de Britse Artes Mundi prijs, die elke twee jaar wordt toegekend voor sociaal geëngageerde kunst. Het geld van beide prijzen, 25.000 euro van prins Claus en bijna 50.000 euro (40.000 pond) van Artes Mundi, wil ze gebruiken voor het maken van een film over Ciudad Juarez, de stad van de femicide.

Deze stad op de grens met de Verenigde Staten was tot voor kort de gewelddadigste stad van Mexico. Er werden elke dag 5 à 10 mensen vermoord. „Ik wil de slachtoffers en hun nabestaanden een stem geven’’, zegt Margolles. „Iedereen kent wel een slachtoffer, het was familie, het was een vriend, het was een buurvrouw, een buurman, een Mexicaan. Hoe kunnen we de stad en onszelf weer opbouwen?”

Margolles is een kleine vrouw met lange zwarte vlechten. Ze draagt een petje en een tuinbroek, Ze heeft over haar werk geen vlotte babbel. Stug hamert ze erop dat ze met „de periferie van het menselijk lichaam” werkt, met dat wat er bijna niet meer is – een idee dat de curator van de tentoonstelling heeft vertaald in een per verdieping ijler wordend kunstwerk. Op de begane grond is een video te zien, op de bovenste verdieping Aire.

Haar gebruik van menselijke resten is geen gemakkelijke gimmick. Margolles studeerde fotografie en forensische geneeskunde. Ze vertelt dat ze al sinds 1996 werkt met wat van mensen overblijft. „Ik exposeerde kleren van vermoorde mensen en de afdrukken die lijken hadden achtergelaten op lakens in het mortuarium.’’

Margolles benadrukt dat ze altijd samenwerkt met de familie van de slachtoffers of andere betrokkenen. Voor het werk Untitled 2012 liet ze een linnen doek, dat besmeurd is met het bloed van een vermoorde Guatemalteekse vrouw, vrolijk borduren door een groep inheemse vrouwen. „Zij wisten waar ze op borduurden en zij vond het juist goed om dit te doen. Ook zij willen dat mensen zich bewust worden van het geweld.”

Margolles werd internationaal bekend door haar bijdrage aan het Mexicaanse paviljoen op de Biënnale van Venetië in 2009. Dat werk heette ¿De qué otra cosa podríamos hablar? – ‘Waar kunnen we het anders over hebben?’ Voor deze installatie werd de vloer van een Venetiaans palazzo een paar keer per dag gewassen met water waarin bloed en modder waren opgelost die Margolles verzamelde op plekken waar mensen waren vermoord in Mexico. „Elke moord is een tragedie’’, zegt Margolles. „Dit is de realiteit. Ik wil niet dat we die vergeten.’’

Helpt het? De vraag is bot maar onontkoombaar: heeft haar sociaal-geëngageerde kunst iets uitgehaald, iets veranderd, in de strijd tegen het geweld in Mexico? „Nee’’, zegt ze, heel beslist. „Nee. Vaak denk ik dat het echt niets uitmaakt. Maar we geven in ieder geval niet op. Samen met andere kunstenaars vecht ik door. Een delicaat gebaar maken tegenover het geweld, dat hoeft niet futiel te zijn. Het kan de kiem zijn van collectieve actie.’’

‘Carnal’ van Teresa Margolles. Prins Claus Fonds Galerie, Herengracht 603, Amsterdam. 10/12-15/3, ma-vrij: 10-17u.

    • Bianca Stigter