'IJs en noorderlicht als metaforen'

Vanavond gaat het nieuwste werk van Klas Torstensson in première in het Muziekgebouw aan ‘t IJ, waar hij dit jaar composer in residence is.

Nederland, Amsterdam, 07-12-2012 Klas Torstensson is een Nederlands-Zweeds componist. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Roger Cremers - 2012

Op het linkerbalkon staan vijf trompettisten, rechtsboven glanzen de bekers van vijf trombones, en op het podium van de Grote Zaal van het Muziekgebouw aan ’t IJ zitten vijf elektrisch gitaristen voor hun versterkers. De rijen zijn leeg, op één stoel na: daar zit componist Klas Torstensson (1951). De onorthodoxe formatie van musici repeteert zijn nieuwe werk Electric/Brass, dat vanavond in het Muziekgebouw in première gaat.

Nieuwe muziek van Torstensson, dat is alleen al om de lage frequentie waarin zijn werk verschijnt een evenement. Hij heeft zichzelf ooit „de langzaamste componist ter wereld” genoemd, al relativeert hij die uitspraak nu. „Het kost gewoon heel veel tijd, componeren.”

Dit seizoen is Torstensson composer in residence bij het Muziekgebouw aan ’t IJ. Een serie van elf concerten biedt een dwarsdoorsnede van zijn oeuvre. Inclusief drie wereldpremières. Naast Electric/Brass zijn dat composities voor de David Kweksilber Big Band in januari en het New European Ensemble in april.

„Xenakis goes Blood Sweat & Tears”, zo omschrijft Torstensson Electric/Brass aan het begin van de repetitie. Een jaar geleden vroeg Wiek Hijmans, gitarist en artistiek leider van het festival Amsterdam Electric Guitar Heaven hem om een werk voor elektrische gitaar en koperblazers. Logisch, gezien Torstenssons affiniteit met popmuziek. En met kenmerkend dynamisch en overrompelend resultaat. „Denk Twin Peaks”, zegt hij over het gitaargeluid in het rustige middendeel. „Of nee: Apache van The Shadows.” Electric/Brass begint en eindigt heftig, met als rode draad een tremolo staccato-motief in het koper dat de Xenakis-associatie er stevig inpepert.

Torstensson, welbespraakt in vlekkeloos Nederlands, kwam in 1973 naar Den Haag om te studeren en ging nooit meer weg. Inmiddels is hij een vaste waarde in het Nederlandse muzieklandschap.

Toch is nog altijd zijn geboorteland Zweden nadrukkelijk in zijn werk aanwezig. „Die mythe heb ik geloof ik zelf in het leven geroepen”, zegt hij lachend over de gangbare vergelijking van zijn muziek vaak ruig en groots, met het noordse landschap. „En het klopt ook wel. Maar zo wild is het daar allemaal niet, hoor. Het is een soort Zuid-Limburg met meer bos en water.”

Hij heeft een zomerhuis in zuidelijk Zweden en komt er regelmatig, voor familiebezoek en ook om prijzen in ontvangst te nemen. „Ik haal mijn metaforen uit een omgeving die voor Nederlanders exotisch is: ijs, noorderlicht. Voor mij is dat thuis.”

Torstensson beschrijft zijn compositieproces als een topdownprocedure: eerst bakent hij de vorm helemaal af en dan zoomt hij geleidelijk in, tot hij uiteindelijk aanbelandt bij het detailniveau van de noten. „Dat is het tegenovergestelde van achter de piano gaan zitten en een toon aanslaan, à l'improviste. Ik ben ook geen pianist. De reden achter mijn omslachtige werkwijze is natuurlijk dat ik een controlfreak ben. Ik wil in de gaten hebben wat er met de noten gebeurt. Misschien is het ook iets luthers: je moet je stinkende best doen en wanneer iemand vraagt waarom die noot daar staat moet je een goed antwoord paraat hebben. Ik wil geen slapende variabelen.”

Die onbekende term wil hij nog wel even uitleggen. „Als je besluit een stuk in C groot te schrijven, mezzo forte, dan hoef je over sommige dingen niet meer na te denken: bepaalde tonen doen niet mee, het wordt niet te hard en niet te zacht. Dat zijn slapende variabelen. Hoe meer variabelen je wakker houdt, hoe meer beslissingen je moet nemen. Maar dat vind ik juist leuk. Het kost alleen veel tijd.”

De muziek van Torstensson klinkt heel intuïtief. „Zo moet ze ook klinken. Vroeger werd ik er van beticht cerebrale muziek te schrijven, maar dat kun je van mijn werk van de laatste twintig jaar niet meer zeggen. Toen was ik mijn gereedschap aan het verfijnen, nu is het inzetbaar voor een ander doel. Als twintigjarige weet je nog niet waartoe het gereedschap dient.”

Electric/Brass door Ensemble Klang e.a. op Amsterdam Electric Guitar Heaven in Muziekgebouw aan 't IJ, 12/12. Inl: klastorstensson.com en muziekgebouw.nl

    • Joep Stapel