EU-Nobelprijs voor altijd overleg

Het geheime vredeswapen van de EU bestaat uit constant onderhandelen over altijd meer thema’s tussen altijd meer landen, zeggen Herman Van Rompuy en José Manuel Barroso.

Illustratie Siegfried Woldhek

Oorlog is zo oud als Europa. Ons continent draagt de littekens van speren en zwaarden, kanonnen en vuurwapens, loopgraven en tanks en meer. Maar nadat twee verschrikkelijke oorlogen het continent en de werelden erin hadden verzwolgen, kwam er vrede naar Europa.

In de grijze, naoorlogse dagen broeiden de harten van velen van rouw en rancune. Dus wat voor waagstuk was het voor de Europese oprichters om te zeggen: ja, we kunnen deze eindeloze cyclus van geweld breken, de logica van wraak stoppen en een schitterende toekomst bouwen, samen.

Natuurlijk, vrede zou naar Europa kunnen zijn gekomen zonder de Unie. Misschien. Maar hij zou nooit dezelfde kwaliteit hebben gehad. Een blijvende vrede, niet een ijzige wapenstilstand.

Verzoening is wat deze vrede zo speciaal maakt. Het gaat verder dan vergeven en vergeten, of simpel het omslaan van de bladzijde. Adenauer en De Gaulle in de kathedraal van Reims: het is een van die opwindende beelden die naoorlogs Europa heelden. Andere beelden komen ook voor ogen. Zes staten vergaderden om aan een nieuwe toekomst in Rome te beginnen. Willy Brandt, neerknielend in Warschau. De havenarbeiders van Gdansk, vergaderend in protest. Mitterrand en Kohl, hand in hand. Rostropovitsj, Bach spelend bij de gevallen muur in Berlijn.

Symbolische gebaren alleen kunnen de vrede niet versterken. Dan komt het ‘geheime wapen’ van de Europese Unie in het spel: een ongeëvenaarde manier om onze belangen zo hecht te verbinden dat oorlog praktisch onmogelijk wordt. Door constante onderhandelingen over altijd meer onderwerpen tussen altijd meer landen.

Toegegeven, sommige aspecten kunnen raadselachtig zijn. Ministers van niet aan zee gelegen landen die gepassioneerd discussiëren over visquota. Europarlementariërs van Scandinavië die over de prijs van olijfolie debatteren. De Unie heeft de kunst van het compromis geperfectioneerd. Geen drama, overwinning of nederlaag, maar het verzekeren dat alle landen als overwinnaars uit de besprekingen komen.

Het heeft gewerkt. Vrede is nu vanzelfsprekend. Oorlog is ondenkbaar geworden. Toch betekent ‘ondenkbaar’ niet ‘onmogelijk’. En daarom zijn we vandaag in Oslo. Europa moet zijn belofte tot vrede houden. Maar het kan niet langer vertrouwen op zijn belofte om burgers te inspireren.

We zijn nu getroffen door de ergste economische crisis in twee generaties, die groot lijden veroorzaakt onder onze burgers en die de politieke bindingen van onze Unie op de proef stelt.

Ouders die vechten om de touwtjes aan elkaar te knopen, werknemers die onlangs werden ontslagen, studenten die vrezen dat, hoe hard ze ook proberen, die eerste baan niet zullen krijgen: als zij denken over Europa, dan is vrede niet het eerste wat bij hen opkomt...

We zijn hard aan het werk om deze moeilijkheden te overwinnen, om groei en banen te herstellen. We hebben er vertrouwen in dat we zullen slagen.

De Europese Unie gaat niet alleen over vrede tussen de naties. Als politiek project dat het belichaamt – in Spinoza's definitie van vrede – „een geestesgesteldheid, welwillendheid, vertrouwen, rechtvaardigheid”.

Andere historische momenten hebben dit onderstreept. De volkeren van Portugal, Spanje en Griekenland, die de democratische revolutie en vrijheid vierden. Dezelfde vreugde werd later ervaren in Centraal- en Oost-Europa en in de Baltische staten.

De zoektocht naar vrijheid en democratie heeft de hereniging van het continent mogelijk gemaakt. De Europese Unie is ons gemeenschappelijke huis geworden. Het „vaderland van onze vaderlanden”, zoals Vaclav Havel het noemde.

De vroede vaderen begrepen dat landen verder moesten denken dan de natiestaat om vrede te garanderen in de twintigste-eeuwse naties. De uniciteit van het Europese project zit in de combinatie van de legitimiteit van democratische staten met de legitimiteit van de supranationale instituten die het algemene Europese belang beschermen.

Onze zoektocht naar Europese eenheid is niet een doel op zich, maar een middel tot hogere doelen, een zoektocht naar een kosmopolitische orde. Ondanks zijn imperfecties is de Europese Unie een krachtige inspiratie voor velen in de wereld. Voorbij onze natie, ons continent, zijn we allen deel van een mensheid.

Het concrete engagement van de Europese Unie in de wereld wordt gemarkeerd door de tragische ervaring van ons continent met extreem nationalisme, oorlogen en het absolute kwaad van de Holocaust. Het wordt geïnspireerd door onze wens om te voorkomen dat dezelfde fouten opnieuw worden gemaakt.

Dat is het fundament van onze multilaterale benadering en onze relaties met internationale partners; die onze gezindheid tegen de doodstraf en onze steun voor internationale gerechtigheid bepaalt; ons leiderschap in de strijd tegen klimaatverandering en voor voedsel- en energieveiligheid en ons beleid ten aanzien van ontwapening en tegen nucleaire proliferatie.

Als een continent dat zich vanuit verwoesting tot een van de sterkste economieën van de wereld ontwikkelde, hebben we een speciale verantwoordelijkheid tegenover miljoenen mensen in nood. Als een gemeenschap van naties die totalitarisme heeft bevochten, zullen we altijd degenen bijstaan die vrede en gerechtigheid, democratie en menselijke waardigheid nastreven. Onze gedachten gaan uit naar de verdedigers van mensenrechten over de hele wereld die hun levens riskeren om de waarden te verdedigen die we koesteren. Geen gevangenismuur kan hun stem tot zwijgen brengen.

Als een Unie die op de grondwaarde van gelijkheid tussen vrouwen en mannen is gebouwd, zijn we toegewijd aan het beschermen van vrouwenrechten over de hele wereld. We koesteren de fundamentele rechten van de meest kwetsbaren: de kinderen van deze wereld.

De ‘pacificatie van Europa’ was de kern van de zorgen van Alfred Nobel. In een vroege versie van zijn testament stelde hij haar zelfs gelijk aan internationale vrede. In de afgelopen zestig jaar heeft de Europese Unie getoond dat het mogelijk is voor volkeren en naties om samen te komen, over grenzen heen.

Ons continent, verrezen uit de as na 1945 en verenigd in 1989, heeft een geweldig vermogen om zichzelf opnieuw uit te vinden. Het is aan de volgende generaties om dit gezamenlijk avontuur verder te brengen. We hopen dat ze deze verantwoordelijkheid trots zullen grijpen. En dat ze in staat zullen zijn om te zeggen, zoals wij in Oslo: ik ben trots om Europeaan te zijn.

Herman Van Rompuy is voorzitter van de Europese Raad. José Manuel Durão Barroso is voorzitter van de Europese Commissie, Dit is een ingekorte versie van de Nobellezing die zij hebben gehouden in Oslo, namens de Europese Unie, bij de uitreiking van de Nobelprijs van de Vrede.