Schilderijen met een subtiel zoekplaatje

Dit weekend wordt onthuld van wie het geheimzinnige handje is op de poster van het Dordrechts Museum. Over portretten met een dubbel verhaal.

Het Dordrechts Museum houdt bezoekers al wekenlang in spanning. Posters en een filmpje op de website kondigen een mysterieuze tentoonstelling aan, die pas wordt onthuld bij de feestelijke opening, zaterdagmiddag. Het publiek moet genoegen nemen met één detail van een schilderij, een hand die een medaillon met een portretje vasthoudt, en een algemene beschrijving: het gaat om een grote en internationale tentoonstelling met zo’n honderd kunstwerken, voornamelijk schilderijen, van de meest gerenommeerde en invloedrijke Nederlandse kunstenaars van de zestiende eeuw tot nu.

Al deze geheimzinnigheid heeft een reden. De tentoonstelling is bedoeld als verrassing voor kunsthistoricus Rudi Ekkart, die eind dit jaar afscheid neemt als directeur van het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD). Het onderwerp zal hem als portretspecialist aanspreken, verwachten de makers, Sabine Craft-Giepmans van het RKD en Sander Paarlberg, conservator van het Dordrechts Museum. „Het is de eerste keer dat een tentoonstelling wordt georganiseerd over portretten in portretten”, zegt Craft-Giepmans. „Er was maar weinig onderzoek naar gedaan, ook internationaal. Maar toen ik in de archieven dook, kwam ik ze tegen in allerlei varianten: schilderijen waarop je een portret ziet op een schildersezel, aan de wand, op een penning, of aan een halsketting.”

Het bestuderen van portretten in portretten kan leiden tot nieuwe inzichten over de hoofdgeportretteerde, zegt de onderzoekster. Want de keuze om een kleiner portret toe te voegen aan een portret is nooit toevallig. „Er is altijd een band tussen de hoofdgeportretteerde en het toegevoegde portret. Op de toegevoegde portretten staan bijvoorbeeld voorouders, geliefden of inspiratiebronnen. Soms dient het om aan te geven dat men voortkomt uit een belangrijke dynastie, dat zie je bij de Oranjes. Een andere keer wil iemand een overleden familielid herdenken, of zich spiegelen aan een leermeester.”

Op de tentoonstelling in Dordrecht zijn portretten te zien uit de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden vanaf de zestiende eeuw tot heden. Er hangen schilderijen van onder anderen Frans Hals, Gerard Dou, Anthonie van Dyck, Jan en Charley Toorop, Roger Raveel, Philip Akkerman, een foto van Anton Corbijn en een spotprent van Siegfried Woldhek, van schuttersstuk tot miniatuurportret. Doordat Ekkart geliefd is in de museumwereld, werkten musea en particulieren in binnen- en buitenland gul mee aan bruiklenen.

Het sluitstuk is een speciaal voor de gelegenheid gemaakt portret van Rudi Ekkart door de Zweedse schilder Urban Larsson. Ekkart heeft er dertig uur voor moeten poseren, want Larsson baseert zich nooit op foto’s. Portretspecialist Ekkart houdt een boek in de hand, dat openvalt bij een portret gemaakt door lithograaf Johann Peter Berghaus, een van zijn favorieten.

En van wie is nu het geheimzinnige handje op de poster van het museum? Het blijkt een detail te zijn van een portret van Maria van Oranje Nassau, de jongste dochter van stadhouder Frederik Hendrik en zijn echtgenote Amalia von Solms. Het is in 1648 geschilderd door Gerard van Honthorst. We zien de zesjarige prinses, die een miniatuurportretje van haar oudste zuster, Louise Henriette, tegen haar hart houdt. „Het schilderij is waarschijnlijk vervaardigd als herinnering voor Louise Henriette, die was uitgehuwelijkt aan de keurvorst van Brandenburg”, zegt conservator Paarlberg.

„Ze mocht, omdat haar vader voorafgaand aan haar huwelijk ernstig ziek was, nog enige tijd aan het hof vertoeven. Maar toen Frederik Hendrik overleed, moest ze verhuizen naar haar echtgenoot. Beide zussen waren daar erg droevig over. Het schilderij was vermoedelijk een afscheidscadeau.”

‘Portret in Portret in de Nederlandse kunst’, in Dordrechts Museum t/m 8/4. Inl: www.dordrechtsmuseum.nl

    • Claudia Kammer