Mensen met meer bravoure

De tv-serie De Gouden Eeuw toont dat Nederland toen worstelde met dezelfde thema’s als nu, zoals migratie en religie. Wat gaat vooraf aan zo’n ambitieus project? „Ik wil dat elke aflevering een eyeopener bevat.”

Proloog

Het begint bij Balkenende. De toenmalige premier verzucht tijdens de Algemene Beschouwingen in 2006: „Ik begrijp niet waarom u hier zo negatief en vervelend over doet. (...) Laten we blij zijn met elkaar! Laten wij optimistisch zijn! Laten we zeggen: Nederland kan het weer! Die VOC-mentaliteit, over grenzen heen kijken, dynamiek! ... Toch?”

Het zet Hans Goedkoop, presentator en programmamaker bij de gedeelde geschiedenissectie van de NTR (toen nog NPS) en VPRO, aan het denken. Wat is dat precies, VOC-mentaliteit? Wat is de relatie tussen de 17de eeuw en vandaag?

2010

Goedkoop dient een voorstel in bij zijn bazen van NTR en VPRO voor een grote serie over de Gouden Eeuw. De serie De Oorlog is eind 2009 goed ontvangen en bekeken, de serie De Slavernij (in 2011 uitgezonden) is in voorbereiding. Goedkoop wil geen geschiedenisles op tv, maar een rondgang langs thema’s van nu die toen al speelden: migratie, globalisering, omgaan met religieuze verschillen. Goedkoop: „We zijn niet begonnen met een grote these, of met ideologische opvattingen. Wel met de vraag: hoe was het om daar te zijn?”

De twee omroepen geven een ontwikkelsubsidie, geld om het voorstel uit te werken. Eind 2010 ligt er een opzet voor een serie van dertien ‘televisievertellingen’, met als ondertitel ‘Begin van Nederland’. Uit dat plan: „Het gaat ons er niet om de nationale trots te sterken, of juist te ontkrachten. Het gaat ons om een open blik op toen en nu en het verband daartussen – vleiend of niet.”

2011

Marja Ros, opgeleid als historicus, wordt eindredacteur. Ze gaat op zoek naar een redactie en regisseurs. De dertien afleveringen worden verdeeld over twee regisseurs van Andere Tijden, Gerda Jansen Hendriks en Matthijs Cats, en twee zelfstandige documentairemakers, Roel van Dalen en Suzanne Raes. En Ros vraagt historicus Maarten Prak als wetenschappelijk adviseur.

Ros: „We hebben voor elke aflevering met hem aan tafel gezeten: wat moet er zeker in? Hij heeft alle scenario’s gelezen en alle delen gezien. We maken de serie natuurlijk niet voor wetenschappers, maar het moet wel wetenschappelijk verantwoord zijn. Ik wil dat elke aflevering een eye-opener bevat voor een breed publiek, een bijstelling van het bestaande beeld.”

Opnames in Rijswijk, in het depot van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Conservator Eric Domela Nieuwenhuis trekt rekken met schilderijen uit de stelling en praat erover met Goedkoop. De cameraman corrigeert af en toe hun houding en positie. Juist matig schilderwerk willen de makers zien. De aflevering gaat over kunsthandel, en met de opnames in het depot willen ze laten zien hoe omvangrijk de kunstproductie in Nederland in de 17de eeuw was.

26 september 2012

Viewing in Amsterdam, met zes mensen in een kleine montagestudio. Regisseur Gerda Jansen Hendriks en de editor hebben aflevering 9, over de kunsthandel, gemonteerd. Per aflevering is er tien dagen tijd voor montage. Ros, Goedkoop en de redacteur zien de versie voor het eerst. Na afloop komt de kritiek los. De gekozen volgorde blijkt niet te werken. Goedkoop: „Ik heb veel leuke scènes gezien, maar ik ben het verhaal helemaal kwijt.”

De centrale vraag van de aflevering is niet helder, het thema gaat heen en weer tussen het genie van Rembrandt enerzijds en handel in schilderijen, toen en nu, anderzijds. Het personage dat centraal zou moeten staan en beide elementen zou moeten verbinden, kunsthandelaar Jan Six 11, komt niet goed tot zijn recht.

De regisseur blijkt de geplande opzet uit het scenario te hebben verlaten. Jansen Hendriks: „De opening was te saai, daarom hebben we gekozen om te beginnen in Londen, met de veiling bij Christie’s.” Voor Ros is die scène juist „te lollig, te lang”.

Begin november stuurt Jansen Hendriks een nieuwe versie van aflevering 9. De ingrediënten zijn nauwelijks veranderd, de volgorde des te meer. Nu klopt het wel. Jan Six 11 neemt de kijker mee langs het huis van zijn vader, met al het familiebezit, en langs zijn werk in Londen en Amsterdam. De uitstapjes naar 17de-eeuws pigment en het atelier van Rembrandt vallen op hun plaats. Zo bepalend kan montage dus zijn.

30 november 2012

Tien dagen voor de eerste uitzending. De publiciteit barst los. Goedkoop komt net van een voorgesprek bij Pauw & Witteman, Ros laat op haar telefoon de affiches zien die op driehoeksborden zullen komen. Wat is het beoogde publiek van De Gouden Eeuw? Hoeveel kijkers verwachten ze? Ros, na enige aarzeling: „Minimaal 500.000, en met 700.000 ben ik heel gelukkig.” Goedkoop: „Ik kan niets met die kijkcijfers. Stel dat we het niet halen, wat dan? Krijgen we dan straf?”

Het budget voor de serie, inclusief de website, is 1,7 miljoen euro. NTR en VPRO betalen 1,2 miljoen, de rest komt van particuliere fondsen als die van SNS Reaal en VSB Fonds. De voorwaarden verschillen. Voor de omroepen is de link met het heden een must, denkt Ros. „Ze hadden geen geld gestoken in een louter historische serie. We hebben bewust gezocht naar thema’s die we aan nu kunnen verbinden, zonder dat die band te nadrukkelijk wordt.”

Goedkoop: „Historici vinden onze vergelijking tussen de VOC en internetprovider World Online misschien te makkelijk, maar wij bieden geen laatste waarheid over het verleden. We willen kijkers prikkelen, niet overtuigen. Die vergelijkingen helpen om ze bij het onderwerp te betrekken.”

Sponsors van buiten willen meer dan tv, ze willen een evenement, een project met mobiele toepassingen. Dat hebben ze gekregen. De publieke omroep heeft een campagne voor de serie opgezet op Facebook, waarbij je vriend kunt worden van iemand uit de Gouden Eeuw die actuele boodschappen stuurt. Wat ook helpt in de strijd om jonge sitebezoekers, is dat de Republiek onderwerp is voor het eindexamen geschiedenis.

Terugkijkend op de laatste twee jaar kan Hans Goedkoop zich wel iets voorstellen bij de uitspraak van Balkenende over de gewenste VOC-mentaliteit. „Er werd natuurlijk heel cynisch over gedaan, maar ik heb er meer begrip voor gekregen. De crises waren in de 17de eeuw veel groter dan nu, en de bravoure om ze te lijf te gaan was dat ook. Er zat geen rem op, mensen hadden meer lef.”

De Gouden Eeuw(NTR/VPRO, 13 afleveringen)Vanaf dinsdag 11 dec, Ned. 2, 20.25u

    • Mark Duursma