Exponent van het montere minimum

Grafisch ontwerper Jan Bons (1918-2012) kon veel zeggen met weinig.

1958, Grafisch ontwerper Jan Bons bij plastiek Henk Jonker / MAI/Hollandse Ho>

Jan Bons was een van de grote namen van Nederlands naoorlogse grafische vormgeving. Met minimale middelen bepaalde hij mede het gezicht van cultureel Nederland. Deze week overleed hij, 94 jaar oud.

Het grote publiek kende Bons misschien niet van naam, maar kende wel zijn werk. Hij maakte affiches, onder andere voor muziekgezelschap het Nieuw Ensemble en toneelgroep De Appel. Vanaf 1951 ontwierp hij voor PTT Post diverse postzegels, vaak met gescheurde letters en sterke kleuren en tot eind jaren vijftig maakte hij voor diverse gemeenten mozaïeken, tapijten en sculpturen van metaal.

In 1992 kreeg Jan Bons de Oeuvreprijs van het fonds voor Beeldende Kunst, Vormgeving en Bouwkunst. En in 2008 stelde vakgenoot en vriend Lex Reitsma ter gelegenheid van zijn negentigste verjaardag een tentoonstelling samen in de Kunsthal met negentig van zijn affiches en maakte een ontroerende film over de bejaarde ontwerper die nog steeds aan het werk is. Aan de keukentafel zit hij papier te knippen en met gekleurde vormen te schuiven. „Ik rommel maar wat”, zegt hij achteloos, terwijl hij een nieuw affiche voor het IDFA in elkaar zet.

Al op zijn vijfde won de kleine Jan uit Rotterdam een kleurwedstrijd; in het blik met toffees dat hij daarmee won, bewaarde hij jarenlang zijn potloden. In de jaren dertig ging hij de opleiding tot tekenleraar volgen aan de kunstacademie in Den Haag, maar hij vond het er te dogmatisch en stapte over op de vrijgevochten Nieuwe School in Amsterdam. Tijdens de oorlog vervalste hij reisdocumenten en maakte hij eigen clandestiene uitgaven.

Zijn doorbraak kwam na de bevrijding, onder andere door de grote panelen die hij schilderde voor de tentoonstelling Weerbare Democratie die door timmerman-architect Gerrit Rietveld in de Nieuwe Kerk in Amsterdam werd ingericht. Dat was het begin van een levenslange vriendschap tussen die twee. In 1952 gaf Rietveld hem opdracht een muurschildering van 6 bij 76 meter te maken voor de tentoonstelling Así es Holanda in Mexico-Stad. Voor het affiche voor Rietvelds tentoonstelling in 1959 in het Stedelijk Museum vatte hij de Zigzag-stoel samen in vier krachtige kwaststreken.

Bons kon veel zeggen met weinig. Zijn omschrijving van het werk van Sandberg als ‘het montere minimum’ gold evenzeer voor het zijne. Toen filmer en mede-oprichter van het Internationale Documentaire Filmfestival Amsterdam (IDFA) Jan Vrijman hem in 1990 om een logo vroeg was het er binnen een kwartier: een camera bestaande uit twee uit zwart papier gescheurde filmblikken. Het logo is er nog steeds, nagenoeg onveranderd. In antwoord op de vraag hoe hij op een idee kwam, zei Bons: „Door de andere ideeën weg te laten.”

Tracy Metz

    • Tracy Metz