Europa is hier heel ver weg

Zondag zijn er verkiezingen in Roemenië. Het land is vijf jaar lid van de EU. Maar patiënten moeten zelf injectienaalden en wc-papier meenemen naar het ziekenhuis.

Portraits of homeless people inside an overcrowded shelter set up by the city hall in Bucharest, are seen in this combination picture taken January 31, 2012, as temperatures plunge to minus 16 degrees Celsius (minus 3 degrees Farenheit) overnight. More than 60 people have died in a cold snap across Eastern Europe, authorities said on Tuesday, forcing some countries to call in the army to help secure food and medical supplies and set up emergency shelters for the homeless. The temperature in Ukraine sank to minus 33 degrees Celsius (minus 27 Fahrenheit), the coldest in six years, while eastern Bosnia experienced lows of minus 31 C (minus 24 F) and Poland, Romania and Bulgaria minus 30 C (minus 22 F). Thirteen people have died from the cold in Romania, according to local media. The people pictured are Radu Florian Pavel, 21, Vasile Calin, 27, Bogdan Oprisor Radulescu, 28 (top row, L-R), Ion Iordache, 40, Jean Raducanu, 41, Iuliana Pricop, 54, (middle row, L-R), Nicolae Grozea, 57, George Zaharia, 58, and Ion Decu, 66 (bottom row, L-R). REUTERS/Radu Sigheti (ROMANIA - Tags: ENVIRONMENT SOCIETY POVERTY TPX IMAGES OF THE DAY) REUTERS

Marian Ursan heeft spuiten bij een andere hulporganisatie moeten lenen. Het ministerie van Gezondheidszorg, dat zorgt voor materiaal in het inlooplokaal voor drugsverslaafden in de wijk Ferentari in Boekarest, heeft niets meer, vertelt de hulpverlener. Wanneer er nieuwe voorraad komt? Geen idee. „Ze zitten in een aanbestedingsprocedure.”

Dat is wel vaker zo. De Roemeense overheid is een slecht georganiseerde en daardoor onberekenbare partner. Wie naar een openbaar ziekenhuis gaat, kan maar beter zelf injectienaalden, wc-papier, geneesmiddelen en verband meenemen. Een onderbetaalde arts is er meestal wel. Een slecht onderhouden gebouw ook. Op meer hoef je niet te rekenen.

Volgens de plannen zou de Autostrada Transilvania komend jaar af zijn. Van de vijfhonderd kilometer lange snelweg door het westen van Roemenië is sinds 2004 ongeveer vijftig kilometer voltooid. In de buurt van Cluj-Napoca kun je gas geven. Daarna dwingen de B-wegen die van dorp naar dorp voeren weer tot een gemiddelde snelheid van zo’n vijftig kilometer per uur.

De snelweg had een feest van Europeanisering moeten worden: de verbinding van Boekarest met Boedapest, de hoofdstad van buurland Hongarije. Nu weet niemand of hij ooit nog afkomt. De Amerikaanse aannemer en zijn Turkse partner hebben zich teruggetrokken, voor zover bekend omdat de Roemeense staat de rekeningen niet betaalde.

Roemenië, dat zondag een nieuwe president kiest, is sinds 1 januari 2007 een EU-land. Dat is een soort keurmerk. Dan word je verondersteld je zaakjes op orde te hebben. Met toetreding tot de club van functionerende democratieën en markteconomieën is de tijd van ontwikkelingshulp voor overheidsopbouw voorbij.

In het glanzende kantoorpand in hartje Boekarest van waaruit tot 2007 een delegatie van de Europese commissie Roemenië begeleidde en in de gaten hield, zit tegenwoordig een filiaal van reclamebureau McCann Erickson. De EU-experts op het gebied van democratisering en goed bestuur zijn doorverhuisd naar onder meer Armenië en Moldavië.

Vroeger klopte Marian Ursan aan bij organisaties die in Roemenië aan ontwikkelingshulp deden, zoals de VN. Maar die zitten hier niet meer. „Je bent nu EU, wend je tot je regering”, vat hij de afwijzende reacties samen die hij krijgt als hij namens zijn kleine maatschappelijke organisatie Carusel op zoek is naar donoren. „Verder, naar de bevolking achter de regering, kijken ze niet”, zegt hij verontwaardigd op zijn kantoor, waar vrijwilligers rode lintjes aan speldjes knopen voor Wereldaidsdag. „Alleen: dat je EU bent, wil niet zeggen dat je iets kunt.”

Roemenië is nog verre van een strak bestuurd land met een efficiënte overheid. Het is vaak onduidelijk waar onkunde ophoudt en onwil begint, maar het resultaat spreekt boekdelen. Publiek geld wordt verspild. Het komt vaak niet aan waar het nodig is en verdwijnt in zakken waar het niet hoort. En dat terwijl de belastingdienst ook geen geoliede machine is.

Klinkt bekend? De problemen in Roemenië lijken in hoge mate op die in Griekenland, een land dat ruim 25 jaar eerder tot de EU toetrad. Net als in Griekenland maken politieke partijen in Roemenië van hoog tot laag de dienst uit, wat tot vriendjespolitiek en willekeur leidt. Het doel van bestedingen is vaak onduidelijk en gedegen controle en planning ontbreken. Op ministeries en bij gemeenten zitten tal van mensen zonder kwalificaties, maar met de juiste politieke connecties.

Het ontbreken van een goed georganiseerde overheid belemmert de ontwikkeling. Het lukt Roemenië daardoor niet de mogelijkheden te benutten die de EU biedt. Op de Europese begroting van 2007 tot en met 2013 staat 20 miljard euro subsidie gereserveerd om de ontwikkeling van het land te stimuleren. Tussen 1 januari 2007 en nu is nog maar 9,8 procent daarvan succesvol uitgegeven en in Brussel gedeclareerd. Doordat Roemenië, waar het gemiddeld inkomen minder dan de helft is van het EU-gemiddelde, intussen ook gewoon EU-contributie betaalt, spant het er jaarlijks om of het land meer van Brussel ontvangt dan het afdraagt.

In Roemenië gedraagt de EU zich intussen „als een ouderwetse schoolmeester, niet als een coach”, stelt Ionut Sibian, directeur van FDSC, een koepelorganisatie voor ngo’s die werken aan verbetering van onderwijs en openbaar bestuur.

In reactie op de gebrekkige administratie en problemen met corruptie stelt de Europese Commissie steeds hogere eisen aan de verantwoording van uitgaven in Roemenië. Tegenwoordig moet iedere bon worden overlegd, terwijl in andere landen steekproeven voldoende zijn. Subsidieontvangers verschijnen met koffers vol rekeningen op de bureaus waar de besteding wordt gecontroleerd.

„De reactie van de EU is doen waar ze het beste in zijn, meer bureaucratie creëren. Zo dekt de Commissie zich in”, zegt Alina Mungiu-Pippidi, een gerenommeerd Roemeens corruptieonderzoekster en hoogleraar democratiestudies in Berlijn. De betrokkenheid van de Europese Commissie bij Roemenië is al veel groter dan die voorheen was bij Griekenland, maar de analyse die eraan ten grondslag ligt klopt niet, volgens Mungiu-Pippidi.

Voortdurend wordt gedaan alsof de overheid problemen zelf kan oplossen. Dat gaat eraan voorbij dat die overheid zelf het allergrootste probleem is. „De Europese Commissie kijkt alleen naar de handhaving: ‘Als de rechters en aanklagers goed zijn, lost het probleem met corruptie zichzelf op.’ Dat is naïef. Brussel investeert alleen in de brandweer. Intussen staat iedereen geld op het vuur te gooien.”

Corruptie is een bijproduct van een maatschappij waarin de papieren werkelijkheid te ver verwijderd is van de realiteit, legt Mungiu-Pippidi uit. De gezondheidszorg wordt in theorie door de staat verzorgd. Maar als een arts niet kan leven van zijn salaris en geen spullen heeft om mee te werken, is een betaling onder tafel een logisch bijproduct.

Daartegen helpt alleen een betere organisatie, door een transparante overheid met goed geschoolde en redelijk betaalde ambtenaren. Die op hun beurt rationele afwegingen maken, hun baas durven tegenspreken en eerlijk belasting innen. Waar uitgaven worden gecontroleerd op hun doelmatigheid. Mungiu-Pippidi: „Daar had de Europese Unie voorwaarden aan moeten blijven stellen. Maar dat is al een gepasseerd station.”

    • Marloes de Koning