Wulps en hard

Oscar Niemeyer was de bekendste architect van Brazilië en een wereldster. Zijn gebouwen met sexy welvingen maakten hem beroemd.

The Brazilian National Congress designed by architect Oscar Niemeyer is seen in Brasilia in this April 7, 2010 file photo. Niemeyer, a towering patriarch of modern architecture who shaped the look of modern Brazil and whose inventive, curved designs left their mark on cities worldwide, died late on December 5, 2012. He was 104. Niemeyer had been battling kidney ailments and pneumonia for nearly a month in a Rio de Janeiro hospital. His death was confirmed by a hospital spokesperson. REUTERS/Ricardo Moraes/Files (BRAZIL - Tags: OBITUARY SOCIETY) REUTERS

Al een paar keer eerder kwam het bericht dat Oscar Niemeyer op sterven lag. Maar telkens stond de Braziliaanse architect op om weer aan de slag te gaan. Nog onlangs kwam er een door Niemeyer ontworpen serie sportschoenen van het merk Converse op de markt, met als uitgangspunt zijn ‘Poema da Curva’ uit 1988, het jaar dat hij de Pritzkerprijs kreeg, de Nobelprijs voor de architectuur. Maar woensdag overleed Niemeyer dan toch echt op 104-jarige leeftijd in het Samaritano de Rio ziekenhuis in Rio de Janeiro waar hij sinds ongeveer een maand verbleef.

Oscar Niemeyer, de beroemdste Braziliaanse architect aller tijden en de laatste grote held van het modernisme, was een levende legende. Zijn naam is voor eeuwig verbonden met Brasilia, de nieuwe, modernistische hoofdstad die op initiatief van de Braziliaanse president Juscelino Kubitschek de Oliveira omstreeks 1960 in de binnenlanden van Brazilië uit de grond werd gestampt. Zijn vriend Lucio Costa maakte hiervoor het stedenbouwkundige ontwerp in de vorm van een vliegtuig, Niemeyer ontwierp de belangrijkste regeringsgebouwen en flats voor hoge ambtenaren. Ze zijn bijna allemaal opgebouwd uit simpele stereometrische vormen die in de open ruimte staan. Zo bestaat het Congresgebouw uit twee hoge, slanke dozen vlak naast elkaar en een koepel en omgekeerde halve bol op een platte doos. Niemeyers kathedraal in Brasilia is een soort bloem van beton, met gebogen betonnen spanten als bladeren.

Maar Niemeyer was niet een legende die teerde op de oude roem van Brasilia. Tot het laatst toe bleef hij ontwerpen. Zo werd twee jaar geleden een door hem ontworpen druppelvormig auditorium in het Italiaanse Ravello opgeleverd. Naar verluidt werkte hij zelfs nog de laatste weken in zijn ziekenhuisbed.

Niemeyer begon zijn loopbaan als architect in de late jaren dertig als lid van een ontwerpteam van het gebouw van het ministerie van onderwijs en gezondheidszorg in Rio de Janeiro. Le Corbusier, de Zwitserse pionier van het modernisme, leverde hiervoor de schetsen die vooral door Niemeyer werden uitgewerkt. In de brises soleils, de horizontale ‘zonnebrekers’ voor de ramen van de rechthoekige hoogbouw, is de hand van Le Corbusier in dit gebouw te erkennen.

Hoewel behept met een zelfverzekerdheid die grensde aan de arrogantie, heeft Niemeyer nooit onder stoelen of banken gestoken dat Le Corbusier grote invloed heeft gehad op zijn werk. Maar Niemeyer gaf een onmiskenbaar eigen, ‘Braziliaanse’ draai aan Le Corbusier. Dat is goed te zien in zijn Copan-gebouw in Rio de Janeiro in 1953. Dit grote appartementengebouw is vergelijkbaar met de gelijktijdige Unité d’ Habitation in Marseille van Le Corbusier, maar terwijl de laatste koos voor een simpele doos op poten, gaf Niemeyer het Copan-gebouw een zwierige kromming en maakte hij van de brises soleils lange betonnen strepen die de welving accentueerden.

Het Copan-gebouw leverde Niemeyer internationale erkenning op. Een paar jaar later werd hij, naast grote helden van het modernisme als Walter Gropius, Alvar Aalto en Le Corbusier, uitgenodigd om deel te nemen aan de Interbau-tentoonstelling in Berlijn. Met zijn appartementengebouw in het Hansaviertel werd Niemeyer de eerste architect uit een voormalige kolonie die een groot gebouw in de Oude Wereld realiseerde.

De ‘curva’ werd het belangrijkste thema in Niemeyers oeuvre. ‘Ik ben in de ban van de sensuele welvingen, als die van een aantrekkelijke vrouw’, schreef hij in zijn memoires uit 2000. ‘Wuft’, ‘wulps’ en zelfs ‘sexy’ zijn dan ook de woorden die vaak opduiken in omschrijvingen van zijn werk. Maar Niemeyers werk is niet allen zwierig. Hij verenigde wulpsheid met de ongenadige hardheid van precieze stereometrische vormen. Wel werden die naarmate hij ouder werd steeds complexer. Zo is Niemeyers Museum voor hedendaagse kunst uit 1996 in Niterói, aan de kust bij Rio de Janeiro, een grote witte ufo die kan wedijveren met de ‘iconen’ van de jongere stararchitects die toen in Dubai, Peking en andere booming steden verschenen.

Wat Niemeyer niet van Le Corbusier overnam was diens politieke opportunisme. Niemeyer was zijn levenlang een overtuigd communist; in de jaren vijftig was hij zelfs een keiharde stalinist. Hij was ervan overtuigd dat een architect de plicht had ‘de wereld te veranderen’, zei hij twee jaar geleden nog in een interview: ‘Het leven is belangrijker dan architectuur’.

Zijn communistische overtuiging bracht hem na de machtsgreep van de generaals van het Braziliaanse leger in 1964 in problemen. Zijn kantoor werd geplunderd en in 1966 emigreerde hij naar Parijs. Hier ontwierp hij het in 1971 voltooide hoofdkwartier van de Franse communistische partij, een zwierig, glazen kantoor met een witte koepel op een grasveld ervoor. In de betonnen wederopbouwstad Le Havre bouwde hij in 1982, enkele jaren voor hij terugkeerde naar Brazilië, Le Vulcan, een cultuurcentrum waarvan het theater de vorm kreeg van een soort koeltoren. Hier is goed te zien waar het bij het werk van Niemeyer vaak aan schortte. Als wereldkampioen van de sculpturale architectuur in de open ruimte zorgde hij ook hier voor schitterende objecten, dit keer op een verzonken plein. Maar door hun bijna volledige geslotenheid leveren ze geen prettige stedelijke ruimte op. Net als Brasilia is Le Vulcan een vervreemdende, onherbergzame plek die de bewoners van Le Havre zo veel mogelijk mijden. Uiteindelijk was voor Niemeyer de architectuur toch belangrijker dan het leven.