Philips werd groot met prijsafspraken...

Philips en zes concurrenten verdeelden de markt voor beeldbuizen. De Europese Commissie legt nu een boete van 1,5 miljard euro op. De hoogste kartelboete ooit.

Afspraken maken met de concurrent – Philips is er groot mee geworden. In 1903 boekten Anton en Gerard Philips (de twee zonen van oprichter Frederik) een triomf. Ze sloten met Duitse producenten een gloeilampenkartel, maakten prijsafspraken en verdeelden onderling de markt. En dat ging in alle openbaarheid – in Berlijn zetelde de Verkaufstelle Vereinigter Glühlampenfabriken.

Een eeuw later werden dit soort afspraken in het geniep gemaakt. „Please dispose the following document after reading it” (vernietig dit document na lezing) staat op een document dat de Europese Commissie gisteren heeft gepubliceerd. Het is onderdeel van het materiaal dat volgens de Commissie bewijst dat Philips en zes andere producenten van beeldbuizen en monitors tussen 1996 en 2006 een kartel hebben gevormd.

De zeven bedrijven krijgen een boete opgelegd van 1,5 miljard euro omdat ze tien jaar lang de markt hebben verdeeld in twee kartels. Eén kartel heeft betrekking op kleurenbeeldbuizen voor televisies, het andere kartel op de buizen voor monitors. De kartels opereerden wereldwijd.

Philips wil niet inhoudelijk reageren op de beschuldiging omdat het in beroep gaat. Topman Frans van Houten betreurt het dat zijn concern „met dit onoorbare gedrag in verband wordt gebracht”. De boete vindt hij „disproportioneel en ongerechtvaardigd”. De koers zakte gisteren met 1 procent, onder meer omdat het concern te maken kan krijgen met claims. De Commissie wijst op de mogelijkheid dat benadeelde klanten van de betrokken bedrijven, andere fabrikanten van monitors en consumenten, ook nog hun schade kunnen gaan verhalen.

In 2007 zakte de koers met 3 procent nadat bekend was geworden dat Philips een van de verdachten was in een wereldwijd onderzoek naar kartelvorming in de beeldbuizenmarkt. De Europese Commissie deed in november van dat jaar invallen bij verschillende beeldbuisfabrikanten omdat het vermoeden bestaat dat zij de kartelregels hebben overtreden. Ook de Zuid-Koreaanse en Japanse mededingingsautoriteiten startten een onderzoek.

Philips maakte tot 2001 beeldbuizen. De buizen waren een cruciaal onderdeel voor de televisies en monitors, goed voor 50 tot 70 procent van de prijs van een scherm. In 2001 werden de beeldbuisactiviteiten onder in een joint venture met het Zuid-Koreaanse elektronicabedrijf LG. Dat bedrijf, LPD, ging in 2006 failliet.

Beeldbuizen of CRT’s (cathode ray tubes) worden gebruikt in ‘bolle’ televisie- en computerschermen. Deze markt is sinds 2005 geslonken door de opkomst van platte plasma- en lcd-schermen.

Philips werkte al jaren aan terugtrekking uit de tv-markt. Het elektronicaconcern leed al jaren verlies en sloot vorig jaar na moeizame onderhandelingen de laatste licentiedeal. Daarmee trok Philips zich definitief terug uit de productie van tv’s.

...maar Brussel had daar even geen zin in

Door onze correspondentCaroline de Gruyter

Brussel.

Toen Neelie Kroes nog eurocommissaris voor Mededinging was, kon je haar soms voldaan horen zeggen: „Weer honderd miljoen voor Europa verdiend vandaag!” Haar opvolger, de Spanjaard Joaquín Almunia, opereert meer in de luwte en zoekt minder publiciteit. Maar hij is niet minder gebeten op bedrijven die de Europese interne marktregels schenden door monopolies op te bouwen of kartels te vormen. Almunia’s teams voeren slag met Google en zitten banken op de huid vanwege het Libor-schandaal. Ook spelen ze een sleutelrol bij de herstructurering van banken die staatssteun krijgen, bijvoorbeeld in Spanje en Griekenland. Onlangs verbood Almunia de fusie tussen NYSE Euronext en Deutsche Börse.

Maar Almunia voert zijn gevechten anders dan zijn voorgangster. Terwijl zij in een eindeloze loopgravenoorlog met Microsoft verzeild raakte, sluit hij liever deals. „Het is beter om manieren te zoeken voor een schikking dan eindeloos doorgaan met onderzoeken en vechten”, zei hij laatst.

Het berekeningssysteem voor kartelboetes, dat Kroes in 2006 op de rails zette, laat Almunia ruimte voor dit soort schikkingen. Boetes voor monopolie- en kartelvorming gingen toen fors omhoog: door de globalisering vinden ze op grotere schaal plaats dan vroeger en richten ze meer economische schade aan. Daarbij moedigen de nieuwe regels doelbewust ‘klikken’ aan. Wie meewerkt met de Commissie, kan clementie krijgen. Het eerste bedrijf in een kartel dat naar de Commissie loopt en bewijsmateriaal geeft over zichzelf en anderen, ontloopt een boete zelfs helemaal. Dit mechanisme zaait per definitie achterdocht binnen elk kartel, vanaf het begin. Kartels worden immers gevormd door concurrenten. Als er één doorslaat, brengt hij de anderen schade toe terwijl hijzelf vrijuit gaat. Elke volgende deelnemer die bekent, kan enige korting op zijn boete krijgen. Op Almunia’s website staan kliknummers vermeld. De meeste kartels worden tegenwoordig ontdekt doordat één van de deelnemers naar de Commissie loopt. Daarnaast loopt er altijd eigen onderzoek, op basis van klachten van derden.

Kartelboetes zijn gecorreleerd aan de economische schade die kartels veroorzaken. Dat wordt berekend door het prijsverschil te bepalen van producten die door het kartel kunstmatig duur worden gehouden. Afhankelijk van totale omzet, geografische reikwijdte en dergelijke is dat verschil 15-20 procent, oplopend tot 30 procent. Dit bedrag wordt vermenigvuldigd met het aantal maanden of jaren dat het kartel actief was. Eén van de redenen dat Philips en de anderen gisteren zulke enorme boetes kregen opgelegd, is dat zij volgens de Commissie tien jaar lang onder meer prijsafspraken hebben gemaakt en productie hebben geremd om ‘schaarste’ te creëren.

Critici zeggen dat bedrijven dit soort boetes laconiek afschrijven als ‘bedrijfskosten’. Dat kan veranderen als de Commissie binnenkort eindelijk beslist om class action toe te laten. Gedupeerde consumenten kunnen dan één gecombineerde claim bij de rechter indienen. Het Commissie-oordeel telt juridisch als bewijsmateriaal.